Dydaktyka 07.12.2023

Dialog uczniów - sytuacja komunikacyjna + reakcje uczestników

Przejście od kodu ograniczonego (sytuacyjnie) do kodu rozwiniętego, który jest niezależny od sytuacji (od mowy wiązanej do pisanej). 

Wyjście od SMSu do tekstu literackiego - jak się różnią (małe, wielkie litery, podział na zdania, polskie znaki, ortografia, skracanie/precyzowanie). 

Cel kształcenia językowego - poszerzanie repertuaru zachowa językowych adekwatnych do sytuacji komunikacyjnej

• kto do kogo, w jakiej sytuacji, w jakim celu, z jakim skutkiem mówi

Uwarunkowania

1. Ogólnokulturowe

• dominacja kultury obrazowej i kryzys czytelnictwa
• ekspansja potoczności - nowa oralność i zanikanie kultury pisma
• rozwój nowych technologii komunikacyjnych, np. esemesy, e-maile, czaty internetowe, blogi
• język w środkach masowego przekazu, np. nadużywanie angielszczyzny, zanik językowej etykiety, kryzys kultury dyskusji, agresja językowa, manipulacja językowa

2. Środowiskowe

• praktyka językowa - operowanie częściej kodem ograniczonym (sytuowanym) niż rozwiniętym, posługiwanie się strukturami języka mówionego w tekstach pisanych, wulgaryzacja języka, niestaranna wymowa
• jednorodne sytuacje komunikacyjne, w których uczestniczą młodzi ludzie
• wpływ rówieśników na wybór środków językowych - slang uczniowski

3. Edukacyjne

• dominacja w szkole nauki o systemie gramatycznym, następnie uczenie pisania preferowanego przez system egzaminacyjny, a w dalszej kolejności czytania i mówienia oraz okazjonalnie umiejętności słuchania
• przewaga ćwiczeń dotyczących analizy struktury języka nad ćwiczeniami odwołującymi się do konkretnych sytuacji komunikacyjnych
• prymat kształcenia literacko-kulturowego i brak integracji z kształceniem językowym
• projekty kształcenia językowego w podręcznikach i programach rzadko uwzględniają nowe koncepcje poznawania i uczenia języka prezentowane w dyskursie akademickim
• zbyt mało miejsca w programach studiów nauczycielskich poświęca się nauczaniu komunikacyjnemu i metodyce kształcenia językowego na poszczególnych etapach edukacji

4. Instytucjonalne

• zapisy kolejnych podstaw programowych pozwalają realizować treści i cele przede wszystkim w ramach nauki o języku, rzadziej w odniesieniu do nauki języka
• system egzaminacyjny preferuje schematyczność i przewidywalność tekstów pisanych, co nie inspiruje do nauki tworzenia zróżnicowanych i twórczych wypowiedzi
• brak ośrodka badawczego monitorującego poziom kompetencji językowej uczniów oraz wskazującego potrzeby, które szkoła powinna zaspokajać

5. Psychologiczne

• dominacja wewnętrznej teorii nauczania związanej z własnymi doświadczeniami - szkolnymi i uniwersyteckimi - odwołującymi się zazwyczaj do nauki o języku, a nie nauki języka
• wpływ wewnętrznej teorii nauczania na wybór przez nauczyciela koncepcji kształcenia językowego proponowanej uczniom

Kształcenie językowe jako gramatyka

• osobne lekcje: wytłumaczenie tematu przez nauczyciela + ćwiczenia przy tablicy
• uczenie się regułek na pamięć + poczucie, że wiedza jest nieprzydatna
• postrzeganie jako nieatrakcyjne, schematyczne

Uczniowie podchodzą do wiedzy szkolnej pragmatycznie - nauczyciel musi pokazać im wiedzę jako przydatną w życiu, np. w zdobyciu pracy, dalszej edukacji, w załatwieniu spraw urzędowych, w komunikacji prywatnej, są skłonni akceptować metody nauczania wymagające zwiększonego wysiłku. 

Funkcja - system vs tekst - funkcja

Funkcja

• w obrębie systemu języka - funkcjonalność teoretyczna
• w konkretnej sytuacji komunikacyjnej - płaszczyzna wykonawcza

Pyt. dotyczące funkcji w konkretnym tekście

• jak powiedzieć inaczej, żeby
• jak skrócić/wydłużyć wypowiedź
• co zrobić, by osłabić/wzmocnić ekspresję tekstu
• jak przyspieszyć/zwolnic tempo narracji

Nauczanie komunikacyjne

Ważne nazwy intencji - wyrażone wprost (jest mi przykro, nie zgadzam się, lubię/nie lubię)

Przykład: poznawanie części mowy - podaj podobne wyrazy, sprawdź, na jakie pytania odpowiadają podane wyrazy, przywołaj inne rzeczowniki, przymiotniki

Możemy ćwiczyć 2 typy umiejętności:

1. Kompetencja językowa polega na umiejętności tworzenia poprawnych gramatycznie i funkcjonalnie wypowiedzi.
2. Kompetencja komunikacyjna polega na wykorzystaniu wiedzy na temat użycia języka w kontekście społecznym ORAZ uświadomieniu młodemu człowiekowi istnienia różnych ról społecznych i odpowiadającego im języka. 

Problemem jest wyważenie proporcji między wiedzą/świadomością językową a kompetencją językową/sprawność językowa.

2 terminy - nauka o języku vs nauka języka

Wiedza o gramatyce jest najważniejsza wg Onufrego Kopczyńskiego, Witolda Doroszewskiego, Zenona Klemensiewicza i Jana Tokarskiego.

Argumentują to poprzez:

• ułatwia opanowanie języków obcych
• sprawia, że uczestnik rozmaitych sytuacji komunikacyjnych posługuje się świadomie poszczególnymi składnikami tego systemu
• umożliwia poznanie normy językowej, a więc wpływa na poprawność konkretnych aktów komunikacyjnych
• jest potrzebna przy interpretacji tekstów literackich
• ułatwia zrozumienie struktury poszczególnych aktów mowy, nie można jej zatem przeciwstawić teorii aktów mowy
• wzmacnia świadomość przynależności do wspólnoty narodowej i europejskiej

Inne stanowisko reprezentuje Jan Baudouin de Courtenay, Stanisław Szober, Kordian Bakuła - opowiadają się za sprawność językową, a nie wiedzę gramatyczną.

Argumentują to poprzez:

• człowiek rodzi się z uwewnętrznioną gramatyką, posługuje się nią w sposób samoistny (zob. sposób opanowywania języka przez dzieci)
• teoria aktów mowy wystarczy do zbudowania skutecznej metody kształcenia językowego, które powinno polegać na kształceniu kompetencji komunikacyjnej
• celem ed. lingwistycznej w szkole jest zaspokajanie potrzeb życiowych dzieci i młodzieży oraz dostarczanie praktycznych narzędzi umożliwiających komunikację z innymi
• należy zwrócić szczególną uwagę na skuteczność wypowiedzi - dlatego warto korzystać z osiągnięć retoryki. 
• użycie systemu ważniejsze od jego opisu
• wszelkie procesy językowe trzeba analizować z perspektywy podmiotu, czyli uczącego się, a nie z perspektywy przedmiotu, czyli systemu językowego