Dialog uczniów - sytuacja komunikacyjna + reakcje uczestników
Przejście od kodu ograniczonego (sytuacyjnie) do kodu rozwiniętego, który jest niezależny od sytuacji (od mowy wiązanej do pisanej).
Wyjście od SMSu do tekstu literackiego - jak się różnią (małe, wielkie litery, podział na zdania, polskie znaki, ortografia, skracanie/precyzowanie).
Cel kształcenia językowego - poszerzanie repertuaru zachowa językowych adekwatnych do sytuacji komunikacyjnej
- kto do kogo, w jakiej sytuacji, w jakim celu, z jakim skutkiem mówi
Uwarunkowania
1. Ogólnokulturowe
- dominacja kultury obrazowej i kryzys czytelnictwa
- ekspansja potoczności - nowa oralność i zanikanie kultury pisma
- rozwój nowych technologii komunikacyjnych, np. esemesy, e-maile, czaty internetowe, blogi
- język w środkach masowego przekazu, np. nadużywanie angielszczyzny, zanik językowej etykiety, kryzys kultury dyskusji, agresja językowa, manipulacja językowa
2. Środowiskowe
- praktyka językowa - operowanie częściej kodem ograniczonym (sytuowanym) niż rozwiniętym, posługiwanie się strukturami języka mówionego w tekstach pisanych, wulgaryzacja języka, niestaranna wymowa
- jednorodne sytuacje komunikacyjne, w których uczestniczą młodzi ludzie
- wpływ rówieśników na wybór środków językowych - slang uczniowski
3. Edukacyjne
- dominacja w szkole nauki o systemie gramatycznym, następnie uczenie pisania preferowanego przez system egzaminacyjny, a w dalszej kolejności czytania i mówienia oraz okazjonalnie umiejętności słuchania
- przewaga ćwiczeń dotyczących analizy struktury języka nad ćwiczeniami odwołującymi się do konkretnych sytuacji komunikacyjnych
- prymat kształcenia literacko-kulturowego i brak integracji z kształceniem językowym
- projekty kształcenia językowego w podręcznikach i programach rzadko uwzględniają nowe koncepcje poznawania i uczenia języka prezentowane w dyskursie akademickim
- zbyt mało miejsca w programach studiów nauczycielskich poświęca się nauczaniu komunikacyjnemu i metodyce kształcenia językowego na poszczególnych etapach edukacji
4. Instytucjonalne
- zapisy kolejnych podstaw programowych pozwalają realizować treści i cele przede wszystkim w ramach nauki o języku, rzadziej w odniesieniu do nauki języka
- system egzaminacyjny preferuje schematyczność i przewidywalność tekstów pisanych, co nie inspiruje do nauki tworzenia zróżnicowanych i twórczych wypowiedzi
- brak ośrodka badawczego monitorującego poziom kompetencji językowej uczniów oraz wskazującego potrzeby, które szkoła powinna zaspokajać
5. Psychologiczne
- dominacja wewnętrznej teorii nauczania związanej z własnymi doświadczeniami - szkolnymi i uniwersyteckimi - odwołującymi się zazwyczaj do nauki o języku, a nie nauki języka
- wpływ wewnętrznej teorii nauczania na wybór przez nauczyciela koncepcji kształcenia językowego proponowanej uczniom
Kształcenie językowe jako gramatyka
- osobne lekcje: wytłumaczenie tematu przez nauczyciela + ćwiczenia przy tablicy
- uczenie się regułek na pamięć + poczucie, że wiedza jest nieprzydatna
- postrzeganie jako nieatrakcyjne, schematyczne
Uczniowie podchodzą do wiedzy szkolnej pragmatycznie - nauczyciel musi pokazać im wiedzę jako przydatną w życiu, np. w zdobyciu pracy, dalszej edukacji, w załatwieniu spraw urzędowych, w komunikacji prywatnej, są skłonni akceptować metody nauczania wymagające zwiększonego wysiłku.
Funkcja - system vs tekst - funkcja
Funkcja
- w obrębie systemu języka - funkcjonalność teoretyczna
- w konkretnej sytuacji komunikacyjnej - płaszczyzna wykonawcza
Pyt. dotyczące funkcji w konkretnym tekście
- jak powiedzieć inaczej, żeby
- jak skrócić/wydłużyć wypowiedź
- co zrobić, by osłabić/wzmocnić ekspresję tekstu
- jak przyspieszyć/zwolnic tempo narracji
Nauczanie komunikacyjne
Ważne nazwy intencji - wyrażone wprost (jest mi przykro, nie zgadzam się, lubię/nie lubię)
Przykład: poznawanie części mowy - podaj podobne wyrazy, sprawdź, na jakie pytania odpowiadają podane wyrazy, przywołaj inne rzeczowniki, przymiotniki
Możemy ćwiczyć 2 typy umiejętności:
- Kompetencja językowa polega na umiejętności tworzenia poprawnych gramatycznie i funkcjonalnie wypowiedzi.
- Kompetencja komunikacyjna polega na wykorzystaniu wiedzy na temat użycia języka w kontekście społecznym ORAZ uświadomieniu młodemu człowiekowi istnienia różnych ról społecznych i odpowiadającego im języka.
Problemem jest wyważenie proporcji między wiedzą/świadomością językową a kompetencją językową/sprawność językowa.
2 terminy - nauka o języku vs nauka języka
Wiedza o gramatyce jest najważniejsza wg Onufrego Kopczyńskiego, Witolda Doroszewskiego, Zenona Klemensiewicza i Jana Tokarskiego.
Argumentują to poprzez:
- ułatwia opanowanie języków obcych
- sprawia, że uczestnik rozmaitych sytuacji komunikacyjnych posługuje się świadomie poszczególnymi składnikami tego systemu
- umożliwia poznanie normy językowej, a więc wpływa na poprawność konkretnych aktów komunikacyjnych
- jest potrzebna przy interpretacji tekstów literackich
- ułatwia zrozumienie struktury poszczególnych aktów mowy, nie można jej zatem przeciwstawić teorii aktów mowy
- wzmacnia świadomość przynależności do wspólnoty narodowej i europejskiej
Inne stanowisko reprezentuje Jan Baudouin de Courtenay, Stanisław Szober, Kordian Bakuła - opowiadają się za sprawność językową, a nie wiedzę gramatyczną.
Argumentują to poprzez:
- człowiek rodzi się z uwewnętrznioną gramatyką, posługuje się nią w sposób samoistny (zob. sposób opanowywania języka przez dzieci)
- teoria aktów mowy wystarczy do zbudowania skutecznej metody kształcenia językowego, które powinno polegać na kształceniu kompetencji komunikacyjnej
- celem ed. lingwistycznej w szkole jest zaspokajanie potrzeb życiowych dzieci i młodzieży oraz dostarczanie praktycznych narzędzi umożliwiających komunikację z innymi
- należy zwrócić szczególną uwagę na skuteczność wypowiedzi - dlatego warto korzystać z osiągnięć retoryki.
- użycie systemu ważniejsze od jego opisu
- wszelkie procesy językowe trzeba analizować z perspektywy podmiotu, czyli uczącego się, a nie z perspektywy przedmiotu, czyli systemu językowego