Lalka Bolesława Prusa - na granicach światów
Panoramiczny ogląd społeczeństwa polskiego w końcu lat 70 XIX w. Wiedza o procesach społecznych i obyczajowych (krzepnięcie polskiego mieszczaństwa, program pierwszych socjalistów, nowe stosunki gospodarcze z Rosją). To wierne, choć niepełne (brak Rosjan!) popowstaniowej Warszawy. Rozmaite środowiska społeczne. Mechanizm społecznego działania = obieg i wymiana informacji, plotek, niedomówień, posądów. Fakty podlegają różnym interpretacjom, często sprzecznym ze sobą i nie prowadzącym do żadnej konkluzji. Uznawane było to za wadę.
Tworzenie ułamkowe: plan, kompozycja. Z czasem powstawały wydarzenia i postacie, podczas tworzenia. Wrażliwość publicystyczna sprawia, że coś mu się wpisuje w bieg książki, coś z bieżących kwestii.
Świetny romans epoki. Podłoże problemowe modernizmu w:
- zmiana w pojmowaniu tego, co konstytuuje rzeczywistość
- zmiana w rozumieniu tego, co konstytuuje naturę ludzką
- zmiana w odczuwaniu relacji między człowiekiem a rzeczywistością
Lalka jako pierwsza modernistyczna powieść.
Nowela Cienie Prusa - metaforyczne i alegoryczne ujmowanie nastrojów epoki; lata 90. XIX, kres epoki pozytywizmu, do głosu dochodzi powoli nowe pokolenie, katastrofizm, apokaliptyczność. W tym tekście opisowość, katastrofizm, apokalipsa i zło, które pęta świat. Mocny symbolizm.
- demoniczna siła
- dialektyka światła i ciemności
- symbolika zmierzchu
- atmosfera nadchodzącej apokalipsy
- znaczenie sił podziemnych -> Freud
Bohater mrocznych czasów, bohater-cień, niedookreślony przez narratora. Ciekawość narratora, która prowadzi do podglądania ludzi (patrz: bodler). Składa się z przypuszczeń narratora. Egzystencjalna kondycja człowieka - może podglądać go, człowiek z tłumu jako pretekst do ciekawości i rozważań.
Perspektywa kosmiczna - patrzymy z góry na miasto.
Latarnik uliczny; niedostrzegany przez społeczeństwo, widać sam płomień - efekt jego pracy, niesie jakąś nadzieję, jakiś płomień - jakieś oświecenie, docenianie osób pracujących w takich zawodach, bohater i pisarz rzucają promień światła na konkretne osoby, konkretne sytuacje i egzystencjalne sprawy, to narrator umożliwia wyłonienie się z mroku.
- dziwność jako kategoria wyróżniająca
- pościg ciemności - bohater swiatła
- światło nad głowa - świętość, kim jest człowiek wg kategorii metafizycznych?
Próba rozpracowania człowieka. Granice ludzkiego poznania.
Powrót do Lalki oraz Wokulskiego, Łęckiej i Rzeckiego.
Wielowymiarowość bohaterów. Narrator podąża za bohaterami, kinda faworyzacja Wokulskiego, ale dobra proza mówi sama za siebie. Nasza wrażliwość czytelnicza też skupia się inaczej niż kiedyś, częściej jesteśmy przekorni wobec autora w swych interpretacjach. W kilku miejscach powieść zostawia czytelnika z decyzjami, jak coś zinterpretować. Na ile Wokulski i Rzecki dobrzy, a reszta świata skażona? Na ile Łęcka to kurwa, a na ile nie?
Kryzys antypozytywistyczny, że nie da się
Notatki Prusa o kompozycji:
- "Jaki wpływ mam zamiar wywrzeć na wolę czytelnika? Jak przestawić rzecz, aby ją dokładnie zrozumiał? jak przedstawić szczegóły, aby je widział, odczuwał i czuł?" -> marzenie o pełnej kontroli nad czytelnikiem, chciał napisać to tak jak w prozie tendencyjnej - usidlić czytelnika i zmusić go do odczuwania tego, co by chciał, aby odczuwał.
- chciałby mieć kontrolę nad czytelnikiem, władczy jest, kinda szalony naukowiec podczas tworzenia w literaturze, literatura jako narzędzie do kierowania ludźmi - pozytywistyczne podejście, o te marzenia jest oparta literatura tendencyjna, ale nawet z wygaśnięciem literatury tendencyjnej, to marzenie trwa.
Dynamika narracyjna poznania przez czytelnika Rzeckiego i Wokulskiego:
Wokulskiego poznajemy poprzez plotki i pogłoski na jego temat. Następnie przez pamiętnik Rzeckiego. Sam pojawia się później (IV rozdział). Większość informacji z dialogu. Jesteśmy w przestrzeni knajpy, ludzie piją i gadają sobie, plotkują.
Rzecki pojawia się w II rozdziale - Rządy starego subiekta. Zostaje określony przez niezmienność jego pokoju, rutynowość, starość otoczenia. Pokój i zwyczaje takie same od 25 lat.
Francuska formuła opisu otoczenia, które mocno łączy się z charakterem człowieka - Flaubert i Balzac. Synergia między przestrzenią a bohaterem - realistyczna/naturalistyczna konwencja.
Dwóch bohaterów: nowoczesny sposób przedstawienia nowszego bohatera pod względem pokoleniowym, tradycyjny sposób przedstawiania starszego bohatera pod względem pokoleniowym. Sposób opisu koresponduje z charakterem, rolą w powieści i wreszcie pokoleniem. Technika narracyjna także ma znaczenie!
Później Rzecki też może zabłysnąć w pamiętniku starego subiekta - oddaje mu głos, co też jest czymś nowym.
Łęcka opisana poprzez opis: relacji rodzinnych, opis ojca, opis domu, opis jej, historia rodowa, historia samej Izabeli.
Znowu stare techniki narracyjne do oddania arystokratycznego, dawnego społeczeństwa.
Poetyka opisu fragm., gdzie Izabela się pojawia i następnego.
Izabela czuje się osaczona przez Wokulskiego. Próbuje ją zdobyć z rozmysłem. Patrzymy na Wokulskiego oczami Izy.
Stawia opór Wokulskiemu - heroiczny wręcz, ale Prus zakładał, że jej uprzedzenia są społecznie szkodliwe. Prus tak to urządza, żebyśmy tak to interpretowali. Gdyby nie był kupcem, to mogłaby go pokochać - podkreśla to. Jest przyziemnym kupcem - nie nadaje się na męża. Zwraca uwagę na jego kupiectwo, na handlarstwo.
Element hazardu.
Ekonomia wchodząca z butami w romans? Strategie finansowe - dużo trzeba negocjować, wpłynąć na człowieka, ale ostatecznie wszystko jest kwestią kupna co kto komu i za ile. Izabela mówi nie Wokulskiemu czy systemowi, w jakim się znajduje?
Rozwój ogłoszeń matrymonialnych i publicystyczne ciągoty Prusa?
Na jej świat spada dużo niepokojów: sytuacja ekonomiczna, ma stalkera. Próbuje wszystkimi metodami zmienić coś. Nie może zmienić systemu, że małżeństwo to wymiana dóbr. Ucieknie do drugiego albo będzie przynajmniej bardzo droga. Postać zaskoczona przez nowe czasy - podobnie jak Ślimak. Jej Niemcami jest Wokulski.
Izabela czyta nowości wydawnicze. Prus aż dał jej anachronizm i tekst Zoli, którego nie miałaby szans dostać tak szybko. Zola prześwietla świat językiem brutalniejszym niż wcześniejsi oraz dziedziczenie i przekazywanie cech. Naturalizm. Zaciekawienie literaturą pokazuje, że nie jest taką idiotką. Jest inteligentna, bywa błyskotliwa. Ma dużo wolnego czasu jako arystokratka i ona wykorzystuje go na czytanie. Nie marnotrawi czasu: późno wstaje, do późna baluje, ale w trakcie dnia czyta.
Scena, gdy ona idzie do sklepu i z nim gada o serwisie. Bycie kupcem, przychodach i dochodach, sprzedaży srebra