Mircea Eliade, Święty obszar i sakralizacja świata
Jednorodność przestrzeni a hierofania
Dla człowieka religijnego przestrzeń nie jest jednorodna; są w niej rozdarcia i pęknięcia; jest niejednorodna jakościowo. Zachodzi doświadczenie przeciwieństwa między obszarem świętym (rzeczywistym) a resztą pogrążoną w bezkształcie.
Doświadczenie religijnego niejednorodności świata to pradoświadczenie - ustanawianie świata.
W świecie jednorodnym, nieskończonym i bezkresnym nie ma ukierunkowania.
[wg sjp hierofania -> termin określający zjawisko manifestacji świętości, sposobu przejawiania się sacrum, upowszechniony przez M. Eliadego]
Nic nie może się dokonywać bez zyskania orientacji, ukierunkowania. Ukierunkowanie implikuje jakiś punkt stały, środek. Człowiek religijny umieszcza siebie w środku. Żeby żyć w świecie, trzeba go ustanowić.
Doświadczenie świeckie łączy się z przestrzenią jednorodną i neutralną; nie ma pęknięć ani różnych jakościowo partii. Prawdziwe ukierunkowanie przestaje istnieć. Przestrzeń staje się względna. Nie ma świata, tylko fragmenty świata rozbitego - mniej lub bardziej neutralnych. Pomimo to nadal są jakieś przestrzenie wyjątkowe przez wzgląd na osobiste doświadczenia - miejsca święta prywatnego świata.
Teofania i znaki
Próg i drzwi wskazują na przerwanie ciągłości przestrzennej - mają znaczenie religijne; są symbolami przejścia i rzeczywiście dokonuje się przez nie przejście.
Są jakieś obrazy otwarcia, gdzie wkracza się do sfery sacrum, np. kościół umożliwiający kontakt z Bogiem, otwierający się na jego sferę. Świątynie jako wrota boże, otwierające się ku górze.
Czasem wystarcza jakikolwiek znak, np. kostur wbity w ziemię, który wypuszcza korzenie i rozkwita. Znak to nosiciel treści religijnych, wprowadza on element absolutny i kładzie kres względności i nieładowi. Coś spoza świata objawia się w nieodparty sposób i wskazuje postawę lub ją przesądza.
Jeśli nie objawia się żaden znak, to się go prowokuje, np. za pomocą zwierząt mających wskazać miejsce dla świątyni. Przywołuje się siły święte lub postaci, aby się zorientować w jednorodnej przestrzeni. Człowiek domaga się znaku, aby pozbyć się napięcia wywołanego przez względność - poszukuje on jakiegoś punktu oparcia. Ludzie nie mogą swobodnie wybierać świętego miejsca, tylko muszą go szukać i odnaleźć za pomocą tajemnych znaków.
Pragnienie człowieka religijnego, aby żyć w sacrum wiąże się z pragnieniem umiejscowienia w rzeczywistości obiektywnej. Opiera się w ten sposób sile nieskończonej względności doświadczeń czysto subiektywnych; poszukuje realności, a nie złudy.
Z tego pragnienia powstały praktyki orientowania się w przestrzeni, będącymi właściwie technikami konstruowania świętego obszaru. Jednak człowiek swoim trudem nie uświęca przestrzeni, bo świat sam w sobie jest święty dla niego przez wzgląd na stworzenie świata.
Chaos i kosmos
Społeczeństwa tradycyjne rozróżniają terytorium poprzez określenie świata, kosmosu (terenu zamieszkanego) i terytorium nieokreślonemu, nieznanego, który otacza świat. Świat jest skonstruowany przez bogów, to terytorium uświęcone i stąd jest kosmos - istnieje poprzez przeskok do sacrum, a więc taki przeskok jest możliwy i może być powtórzony.
Terytorium nieznane, obce i nie zasiedlone jest pogrążone w płynnym chaosie. Zasiedlając je, człowiek poprzez obrzędowe powtórzenie kosmogonii, przeistacza w kosmos. Okolice się czyni swoją jedynie poprzez jej stworzenie od nowa - uświęcenie jej (patrz: kolonizacja i przymusowa chrystianizacja).
Konsekracja miejsca: powtórzenie kosmogonii
Kosmizacja nieznanych terytorium jest zawsze konsekracją (poświęceniem), bo poprzez organizację przestrzeni powtarza się wzorcowe działanie bogów. A więc osiedlenie się na jakimś terytorium zawsze się wiąże z jego poświęceniem.
"Środek świata"
Dzięki hierofanii zajść może otwarcie ku górze (świat boski) i ku dołowi (świat umarłych). Wówczas umożliwia się kontakt między tymi trzema poziomami (niekiedy obrazowana jako kolumna, która musi znajdować się w środku świata, bo otacza ją cały świat znany).
System świata społeczności religijnych:
- miejsce święte stanowi przerwanie jednorodności przestrzeni
- symbolem tego przerwania jest otwarcie, która umożliwia przejście z jednego regionu kosmicznego do drugiego
- łączność z niebem wyraża się przez pewną ilość różnorodnych obrazów, które odnoszą się do axis mundi, np. słup, dravinal, góra, drzewo, liana
- wokoło osi kosmicznej rozciąga się świat, a więc oś jest środkiem świata
Często występuje góra jako przykład centrum świata. Nasz świat jest wówczas miejscem świętym, bo jest miejscem najbliższym nieba - można z tego miejsca dotrzeć do nieba.
"Nasz świat" znajduje się zawsze w środku
Imago mundi (obraz świata) może być przedstawiany na równi przez różne miejsca, np. Palestynę, Jerozolimę i sanktuarium. Wówczas wszystkie one są w obrazem wszechświata i środkiem świata. Taka wielość i powtarzanie się obrazu świata na coraz skromniejszą skalę to jedna z cech społeczeństw tradycyjnych.
Wniosek: człowiek społeczeństw prawspółczesnych stara się żyć jak najbliżej centrum świata. Nie miało znaczenia jak wielki jest jego świat, czy to kraj, miasto, wieś czy dom - zawsze chciał być w centrum, w świecie, w kosmosie.
Yi-Fu Tuan, Ciało, relacje międzyludzkie i wartości przestrzenne
Przestrzeń to abstrakcyjny termin określający złożony zespół pojęć Ludzie żyjący w różnych kulturach różnią się między sobą sposobem, w jaki dzielą świat, wartościami, jakie przypisują jego częściom, i sposobami, w jakie je mierzą. Istnieją jednak podobieństwa zrodzone z faktu, że człowiek jest miarą wszelkich rzeczy, tzn. związane z postawą z postawą i strukturą ludzkiego ciała oraz relacji między ludźmi. Ludzie organizują przestrzeń tak, aby odpowiadała ich biologicznym potrzebom i społecznym stosunkom - zaspokajała je.
Ciało nie tylko zajmuje przestrzeń, ale także poprzez swoje intencje rządzi nią. Ciało jest ciałem żyjącym, a przestrzeń jest skonstruowana przez człowieka.
[OBRAZEK]
Zgubić się to znaczy zatracić w arbitralności kierunków; nie ma znaczenia, czy idziemy do przodu, czy do tyłu. Gdy zostanie odnaleziony jakiś cel, jakiś punkt odniesienia, wówczas powraca znaczenie kierunków.
Człowiek nieświadomie poprzez swoją obecność podporządkowuje swoją przestrzeń schematowi. Brak schematu uświadamia sobie dopiero, gdy się zgubi.
Postawa stojąca/wyprostowana vs leżąca
Postawa stojąca jest utwierdzająca, godna i pełna rezerwy. Postawa leżąca jest uległa, pokorna, oznacza akceptację biologicznej kondycji.
Człowiek osiąga swój pełny wymiar, gdy stoi. Słowo stać wiąże się z pewnymi osiągnięciami i nadawaniem ładu (postawa, statua, instytucja, status).
Wysoko vs nisko
Wszystko co lepsze i doskonałe jest wyżej - kojarzy się z wysokością.
Prestiż centrum (patrz: poprzedni artykuł i obsesja na punkcie środka świata).
Przód vs tył.
Przód jest jasny i większy; jest wizualny i oświecony, bo możemy ją widzieć. Przestrzeń od tyłu jest ciemna, bo jej nie widzimy.
Przód to przyszłość i godność, tył to przeszłość i świeckość.
Istoty wyższe stoją z przodu, niższe trzymają się tyłu.
Każdy jest centrum swojego świata, więc otaczająca go przestrzeń układa się zgodnie z jego schematami ciała. Miasta i pomieszczenia mają swoje strony przednią i tylną. Pomieszczenia zwykle mebluje się niesymetrycznie i wyróżnia jakieś centrum, np. kominek czy katedra w sali wykładowej. Domy mają ładną fasadę przednią i tylną skromniejszą. Podobnie miasta organizowane były w taki sposób, by wejście frontalne i przód robił wrażenie, ale obecnie już nie rozplanowuje się tego tak.
Prawo vs lewo
Znaczenie drugorzędne w organizacji przestrzeni wobec opozycji przód-tył i pion-poziom, stąd często się mylimy.
Wszystkie kultury uprzywilejowują stronę prawą.
Prawa to ukierunkowanie, źródło dobra i uprawnienia, lewa to świeckość, nieczystość, niepewność i słabość, zło i to, co budzi lęk.
Wyjątek: Chiny. Tam miejsce honorowe przy stole jest po lewej stronie, yang zajmuje lewe miejsce, a yin prawe. Jest to związane z władcą, który miał twarz zwróconą w stronę południa, a wówczas jego lewa ręka wyznacza wschód - miejsce wschodu słońca (kojarzone z yang), a prawa zachodzące słońce (kojarzone z yin).
Człowiek jest miarą. Często te same słowa oznaczały kierunki i części ciała, np. twarz = południe w starożytnym Egipcie. Przyimki związane z miejscem są zawsze antropocentryczne, np. mówimy że coś jest na stole, a nie stół jest pod czymś.
Ludowe miary długości i pojemności pochodzą od części ciała, ale powierzchnia już jest zbyt abstrakcyjna.
Odległość oznacza stopień dostępności i stopień zainteresowania. Odległość to odległość od siebie; ja jestem zawsze tutaj i mówię o tym, co jest tutaj jako to, ty jesteś tam, a on ówdzie, o tym, co tam lub ówdzie mówię tamto.
Rozróżnienie między my a oni. My jesteśmy tutaj i jesteśmy tą szczęśliwą rasą ludzi, a oni są tam, żyją tam i nie są istotami ludzkimi w pełni.
Bliskość i dalekość to określenia geograficzne i międzyludzkiej intymności - trudno określić, co było znaczeniem pierwotnym. Bliskość i odległość geograficzna może łączyć się z intymnością międzyludzką, np. stygnięcie uczuć przy rozstaniu lub wzmocniona tęsknota/zażyłość przy rozstaniu.
Edward T. Hall, Ukryty wymiar
Przestrzeń trwała
Tworzenie przestrzeni trwałej to jeden z podstawowych sposobów organizacji działalności indywidualnej i grupowej. Obejmuje ono zmaterializowane i niewidoczne wzorce, które kierują zachowaniem człowieka. Przykładem tego jest topografia miast, wiosek, wnętrz domów itd. Przestrzeń ma spełniać jakieś funkcje, umożliwiać spełnienie potrzeb.
Do XVIII w. pomieszczenia w europejskich domach nie miały stałych funkcji. W XVIII w. pojawiają się nazwy na kolejne pomieszczenia, zaczęto inaczej planować pomieszczenia. Przestano przechodzić z pokoju do pokoju wedle uznania.
Fasada człowieka - jego ja w innym środowisku. Wielość osobowości w zależności od środowiska. Odseparowanie miejsca, np. poprzez gabinet pozwala na odseparowanie ich od siebie, aby nie dochodziło do konfliktów.
Przyzwyczajenie do wzorca organizacji przestrzeni może budzić frustracje, np. Amerykanom trudno się odnaleźć w niekratkowym systemie w Europie, a Europejczycy mają problem z japońskim system organizacji, który akcentuje przecięcia, a nie linie. Podobieństwo daje poczucie bycia u siebie, odmienność poczucie zagubienia i frustrację.
Gdy dochodzi do zapożyczenia kulturowego, musi ono ulec adaptacji. W innym przypadku modele mogą być sprzeczne, nie harmonizują ze sobą, co budzi problemy, np. w Japonii korki powodowane zbytnim przywiązaniem do punktów przecięcia, gdy samochód skupia się na liniach.
Przestrzeń na pól trwała
Przestrzeń odspołeczna (sociofugal) i dospołeczna (sociopetal). Pierwsze z nich zachęcają ludzi do trzymania się z dala od siebie (np. dworce), druga zachęca do trzymania w kupie i integracji (stoliki w małej kafejce).
Odpowiednie ułożenie przestrzeni pół trwałej (np. ustawienia krzeseł) może wywierać głęboki wpływ na zachowanie ludzi i można to zmierzyć, np. od miejsca siedzenia zależy liczba rozmów, jakie się nawiązują.
To, co w jednej kulturze jest przestrzenią trwałą, w innej może być półtrwałą, np. ruchome ściany w Japonii czy unikanie przesuwania mebli w Chinach.
Przestrzeń nieformalna
...to dystanse jakie utrzymujemy między sobą. Mają duże znaczenie kulturowe, ale nie są nigdzie sformułowane.
Dynamizm przestrzeni
Ludzi odbieramy jako dalszych i bliższych, ale czasem trudno wskazać, czemu ich tak charakteryzujemy. Autor wyróżnia (potwierdzone w badaniach) 4 rodzaje dystansów. Wszystkie mają fazę dalszą i bliższą. Zmieniają się one wraz ze zmianą pewnych czynników osobowościowych i środowiskowych, np. hałas zmusza do skupienia się i zbliżenia do siebie.
1. Dystans intymny
Obecność drugiej osoby jest niewątpliwa, a nawet przytłaczająca. Widok bywa zniekształcony, zapach, ciepło ciała, głos i wyczuwanie oddechu.
a) faza bliższa - związana z kochaniem, mocowaniem, pocieszaniem i chronieniem i tu szczegółowy opis cech na czym polega bliski kontakt, nie ma sensu o tym pisać poza tym, że zachodzi kontakt fizyczny
b) faza dalsza - nie ma kontaktu cielesnego, ale jest możliwy na wyciągnięcie ręki; możliwe jest skupienie wzroku na detalach, ale nic się nie rozmazuje; kontakt jaki mamy z ludźmi w komunikacji miejskiej, szaleńcze unikanie zetknięcia nawet kosztem niewygody, napięcie mięśni
2. Dystans indywidualny (osobniczy)
Odległość, która trwale oddziela pomiędzy sobą poszczególne egzemplarze gatunków nie kontaktujących się - niewielka strefa ochronna czy otoczka izolująca egzemplarz od innych (Hediger).
a) f. bliższa (45-75 cm) - zanikają problemy z widzeniem, ale nadal się da kogoś przytulić czy trzymać
b) f. dalsza (75cm-1,2m) - na wyciągnięcie ręki (jednej lub dwóch)
3. Dystans społeczny
Nie stykamy się i nie będziemy się stykać, jeśli do tego nie dążymy. Linia oddzielająca dalszą fazę dystansu indywidualnego od bliższej fazy społecznego wyznacza "granicę dominacji".
a) f. bliższa (1,2-2,1m) - załatwia się sprawy nieosobiste, np. wspólna praca, typowy dystans dla osób biorących udział w nieformowalnym spotkaniu towarzyskim, patrzenie na kogoś z góry z takiej odległości daje poczucie dominacji
b) f. dalsza (2,1-3,6m) - formalny charakter rozmów, oddziela i odosobnia od innych, pozwala na pracowanie swobodne w towarzystwie kogoś innego i niebycie nieuprzejmym, umożliwia odizolowanie się, nie zmusza do konwersacji
4. Dystans publiczny
Nie zakłada zaangażowania.
a) f. bliższa (3,6-7,5m) - daje możliwość uniku i ucieczki
b) f. dalsza (>7,5m) - ok. 10m się zwykle przedstawia jakieś osobistości
Dlaczego cztery dystanse?
W kulturze europejskiej istnieje podział na typy więzi: intymną, indywidualną, społeczną i publiczną. Wiążą się z nimi różne aktywności i typy dystansu. W innych kulturach są inne szablony kulturowe.
Różne dystanse budzą różne uczucia oraz poczucia obowiązków, zachowania, więzi itd. Niedostosowana przestrzeń może budzić dyskomfort. Narastanie stresu łączy się z poczuciem zatłoczenia i potrzebą przestrzeni tym większej, im bardziej odczuwalna przestrzeń ulega zmniejszeniu.
CIAŁO
Marcel Mauss, Sposoby posługiwania się ciałem
Pojęcie sposobów posługiwania się ciałem
Znaczenie wychowania. Wszystkie dzieci uczą się poprzez naśladowanie.
Naśladowanie wiąże się z prestiżem - naśladujemy te zachowania, które wiążą się z sukcesem u osób zaufanym i mającym pewien autorytet.
Technika i techniczne działanie to wg autora skuteczne. Musi być także tradycyjne, bo nie ma techniki i przekazywania, jeśli nie ma tradycji. Przekazywanie technik (głównie za pomocą przekazu ustnego) różni ludzi od zwierząt.
Ciało to pierwsze i naturalne narzędzie człowieka - pierwsze i najbardziej naturalne przedmiot i środek techniczny.
Zasady klasyfikacji sposobów posługiwania się ciałem
- Podział sposobów posługiwania się ciałem w zależności od płci
- Odmiany sposobów posługiwania się ciałem w zależności od wieku
- Klasyfikacja sposobów posługiwania się ciałem w uzależnieniu od sprawności
- Przekazywanie formy sposobów posługiwania się ciałem
Biograficzne wyliczenie sposobów posługiwania się ciałem
- Sposoby rodzenia i położnictwa
- Sposoby związane z okresem dzieciństwa (np. kołyski, sposób noszenia, karmienia itd.)
- Sposoby okresu młodzieńczego (np. uczenie walki/zawodu mężczyzn)
- Sposoby dorosłych
- Sposoby spania
- Czuwanie: sposoby odpoczynku
- Sposoby działania, ruchu
- Bieganie
- Taniec
- Skakanie
- Wspinaczka
- Schodzenie
- Pływanie
- Ruchy wymagające siły (np. pchanie, ciągnięcie, podnoszenie, trzymanie)
- Sposoby zabiegów wokół ciała (np. szorowanie, mycie, namydlanie)
- Pielęgnowanie ust (np. sposób kasłania i plucia)
- Higiena potrzeb naturalnych
- Sposób konsumowania. Jedzenie i picie.
- Sposób reprodukcji
- Itd...
Antoni Kępiński, Twarz, ręka
"Nagość" twarzy
U wyższych kręgowców głowa to istotny czynnik porozumiewania się i rozpoznawania podstawowych stanów emocjonalnych. Wśród ludzi twarz pozostaje naga z wyjątkiem sytuacji, gdy wymagane jest zachowanie tajemnicy. To jeden z najważniejszych elementów w dynamice stosunków międzyludzkich. Można nakładać emocjonalne maski, ale często są prześwitujące. Bywa, że niektóre zawody wymagają specyficznego wyrazu twarzy, np. sędzia spokoju.
Elementy mimiki przejściowe i stałe
Przejściowe - związane z określoną sytuacją, np. chwilowy wyraz radości, smutku, gniewu; są zależne od zewnętrznych sytuacji, głównie społecznej, tzn. na zasadzie zwierciadła społecznego
Stałe - związane z linią życiową i utrwalonymi cechami osobowości; nie znikają nawet, gdy na chwilę pojawi się wyraz przeciwstawnego uczucia, np. rozgoryczenie rozjaśnione chwilową radością
Zwierciadło społeczne
Twarz zawsze odbija patrzącego - zawsze widzimy swoje odbicie społeczne, czyli jak ktoś nas odbiera.
Oczy
Po oczach najłatwiej rozpoznać stan emocjonalny. Przy identyfikacji oczu zwykle zwraca się na wygląd samego oka, jego położenie w oczodole i ruchliwość oraz najbliższe otoczenie (powieki, brwi). Dalej jest opis, jakie oczy co oznaczają, ale imo nie ma sensu robić z tego notatki, bo każdy to wie jak zmienia się wyraz twarzy w zależności od emocji.
W związkach międzyludzkich spojrzenie odgrywa ogromną rolę - nieraz większą niż słowa czy czyny. Już pierwsze spojrzenie pozwala na podjęcie decyzji, czy w ogóle dążyć będziemy do kontaktu z drugim człowiekiem.
Usta
Usta pozwalają na kontakt więcej niż bezpośredni - świat zewnętrzny wnika do wnętrza organizmu (jedzenie, picie). By zaistniało uczucie rozkoszy potrzeba 3 warunków: nasycenia popędu, wchłaniania świata zewnętrznego, rytmicznego ruchu (opis ssania u ssaków).
W karykaturze często uwydatnia się usta, eksponując przesadnie wielkie i odsłonięte zęby.
Czoło
Czoło najczęściej się wiąże ze skupieniem uwagi. Często jest też kontynuacją mimiki oczu czy też bardziej brwi.
Za pomocą kontroli wolicjonalnej człowiek może, posługując się językiem mimicznym, w swoich kontaktach społecznych wyrażać uczucia niezgodne ze stanem fizycznym - jest to maska społeczna. Pod wpływem silnych emocji, obniżenia świadomości maska może zniknąć lub zostać zdjęta w innych warunkach, np. w domu. Za pomocą maski człowiek oszukuje partnera kontaktu społecznego na zasadzie podobnej do występującej w przyrodzie mimikry. Przez maskę nieraz przebijają faktyczne uczucia (głównie przez oczy); wówczas język jest dublowany - ma podtekst i tekst, prawdziwe i udawane uczucia.
Ręka
Ręka też jest naga. Pełni ona zasadniczą rolę w bezpośrednim zetknięciu z otaczającym światem - to narzędzie do manipulowania nim jak przedmiotem. Za pomocą ręki przekształcamy otoczenie wedle naszej woli. O ile twarz pozwala na działanie na odległość, to ręka w bezpośrednim zetknięciu.
W ręce jest historia życia i stosunku do rzeczywistości (inaczej wygląda ręka artysty, inaczej chłopa).
Z pomocą ręki człowiek staje się twórcą.
Mowa ręki to gest. W zależności od tradycji kulturowych gestykulacja różnie wygląda ilościowo i jakościowo. Wspomagamy się gestami przy mówieniu w obcym języku.
3 funkcje ręki: chwytna, twórcza/manipulacyjna, komunikacyjna.
Gesty mogą być związane z zawodem - mimowolnie można przybierać charakterystyczne dla zawodu gesty.
W zależności od grup kulturowych, pozycji społecznej, zawodu, określonej sytuacji grupowej zmienia się stopień tolerancji na ekspresję gestykulacyjna.
Norbert Elias, O zachowaniu w sypialni
Pokój sypialny to jeden z najbardziej intymnych i prywatnych zakątków życia ludzkiego. W średniowieczu było powszechnym przyjmowanie wizyt w pokojach, gdzie były łózka. Niegdyś w łóżkach nocowało więcej osób czy chociaż w pomieszczeniu, np. pan ze służącym (huehue)
W sferach świeckich zwykle spano nago, w klasztorach różnie. Nierozbieranie się do snu budziło podejrzenie (zwłaszcza u kobiet) ukrywania jakiejś skazy, piętna, ułomności.
Idąc do łaźni nieraz rozbierano się już w domu i szło się w samych gaciach.
Taka swoboda wobec nagości zanika powoli w XVI w., wyraźnie w XVII, XVIII i XIX w. + szybciej w sferach wyższych, niż niższych. Do XVI w. ludzie byli w kąpieli i ogólnie nago bardziej swobodni.
Specjalny strój do snu pojawia się w podobnym czasie co widelec i chustka do nosa. Rośnie wówczas wrażliwość ludzi na wszystko, co ma związek z ciałem. Pojawia się uczucie wstydu wobec zachowań, które wcześniej były neutralne. Znika swoboda
KULTURA TRADYCYJNA
Lucien Levy-Bruhl, Partycypacja mistyczna
Mistyczna, czyli skupiona na wierze w moc, wpływy, działania niedostrzegalne dla zmysłów, lecz realne. Rzeczywistość ludzi pierwotnych jest mistyczna - każda rzecz jest czymś więcej niż dla nas. Wszystko, co istnieje ma właściwości mistyczne i są ze swej natury ważniejsze niż przymioty, o których jesteśmy informowani przez zmysły. Rozróżnienie między nieożywionymi a ożywionymi przedmiotami nie jest ważne w tej perspektywie (także: przedmioty wytworzone przez człowieka).
Inne znaczenia mają imiona: to coś konkretnego, realnego, świętego, część osoby, przez co np. unika się wypowiadania imion (swoich, cudzych, zwłaszcza martwych).
Także cień jest ważną częścią "ja".
Sny to przepowiednie, nawiązanie porozumienia z duchami, duszami i bóstwami, sposób na wejście w kontakt z osobistym aniołem stróżem, zapoznanie z nim. Ufają snom całkowicie. Percepcja jest spokrewniona z marzeniem sennym. Sen jest uprzywilejowany, bo pozwala na kontakt z duchami, nie ogranicza materialnością świata.
Mnogość relacji, które nie są związane przyczynowo-skutkowo, ale przez wzgląd na dopełnienie pewnych rytuałów. Partycypacje mistyczne są pierwszoplanowe, nieraz wypełniają całość postrzegania rzeczywistości - stąd można je określać także jako prelogiczne (wówczas zwracamy większą uwagę na związki, kiedy przy mistycznej na treść wyobrażeń). Nie jest jednak antylogiczna czy alogiczna!!!
Człowiek jako jednostka będzie się zachowywać z naszego punktu widzenia racjonalnie. Mistyczność dotyczy zbiorowości przede wszystkim.
Kazimierz Dobrowolski, Chłopska kultura tradycyjna
Pojęcie kultury tradycyjnej. Przez tradycję rozumiemy wszelką spuściznę, którą ustępujące generacje przekazują pokoleniom wchodzącym w życie poprzez: 1) mowę, 2) pokazu czynności i przedmiotów dostrzeganym wzrokiem. Zawsze jest to bezpośrednia styczność. Może być jednak także pośredni/bezosobowy przekaz, np. przez teksty różnego rodzaju.
Kultura tradycyjna wiązana z przekazem ustnym.
Klasyczne kultury tradycyjne występują u społeczeństw prymitywnych, nie znających pisma, które nie podległy wpływom kultury europejskiej lub innej. Wiele kultur tradycyjnych uległo zmianom przez kontakt z innymi kulturami.
Niezależnie od tych kultur powstają w Europie chłopskie kultury tradycyjne jako rezultat podziału klasowego.
Można wyodrębnić kultury czysto tradycyjne, kultury tradycyjne z ograniczoną rolą pisma i kultury oraz ze zdecydowaną przewagą pisma i innych środków mechanicznych transmisji społecznej.
Warunki podstawowe istnienia kultury tradycyjnej:
- zajęcia rolnicze oparte na niskim poziomie sił wytwórczych
- trwałość osiedlenia wioskowych społeczności
- patriarchalny ustrój rodziny
- współżycie kilku generacji
Procesy selekcji dziedzictwa kulturowego: z nowej generacji ginie przede wszystkim to, co indywidualne - co nie weszło do schematów działania, zachowania się, myślenia, stereotypowo powtarzanych.
O utrzymaniu się wytworów decydowała przydatność.
Swoiste narzędzia transmisji społecznej w kulturze chłopskiej: pouczenie, pouczenie + pokaz, lapidarne, zwięzłe sformułowania, często wierszowane zawierające treść meteorologiczną, wiedzę o klimacie, wiadomości związane z hodowlą i rolnictwem, wskazania religijno-moralne i mądrość życiową (głównie przysłowia).
Forma wierszowana także w formułach magicznych oraz różnych opowieściach, pieśniach, historiach.
Schematy w działaniach praktycznych: wyuczone przez wielokrotne powtarzanie.
Spotkania towarzyskie z okazji różnych świąt, jarmarków, związane z przędzeniem, skrobaniem pierza, obrzędami itd. Podczas nich mówiono o wydarzeniach i ogólnej wiejskiej kronice oraz wiadomościach ze świata, także wątkach mistycznych, legendarnych i religijnych. Takie opowiadania o świętych czy Jezusie były zobiektywizowane, bez konkretnych ram czasowych lub opowiadacz mówił o swoich nadprzyrodzonych przygodach (z czego te drugie mogły nabrać anonimowego charakteru z czasem). Opowiadania miały często jakiś sens moralnych oraz praktyczne porady.
Anonimowość wytwórców. Z biegiem czasu osoby, które coś wynalazły, stworzyły itd. ulegają zapomnieniu. Wytwór odrywa się od twórcy, traci charakter indywidualny, wtapia się w zbiorową świadomość.
Potęga autorytetów i wolny rytm rozwoju. Duże znaczenie działań bez pogłębionej refleksji intelektualnej, ale za to opatrzone silnym przywiązaniem emocjonalnym, co w połączeniu z bierną recepcją, prowadziło do wytwarzania autorytetów urządzeń kulturowych, mających autorytarne oddziaływanie na człowieka. Uznawano autorytet bezkrytycznie + silnie wierzono w jego wartość, nieraz nawet czczono (patrz: praktyki i wierzenia dot. stołu).
Autorytet ludzi zwykle dotyczył osób starszych, bo z racji wieku mieli większe doświadczenie.
Duże znaczenie tajemnicy, która przekazywana była tylko dla wybranych. Taka tajemnica mogła dotyczyć wędkarstwa, hodowli, rolnictwie itd. Szczególnie ważna w weterynarii, medycynie i praktykach magicznych.
Rola magii i religii w utrzymywaniu się kultury tradycyjnej. Przyrodzie przypisywano ukryte, mistyczne siły. Pojawiają się demony. Całość życia nacechowana magicznie/religijnie/mistycznie. Żeby się zabezpieczyć przed szkodliwymi działaniami takich sił, korzystano z różnych czynności i formuł, które musiały być w określonym porządku. Wprowadzenie nowości mogło sprowadzić nieszczęście przez narażenie się tym siłom.
Tendencja do uniformizmu społecznego wyrażała się naciskiem społecznym. Istniała pewna jednorodność podstawowych instytucji społecznych oraz treści ideologicznych, obejmująca pewien zasób kulturowy wspólny dla całej instytucji wioskowej. Jednostki wychodzące poza określone normy spotykały się z naciskiem mniej lub bardziej opresyjnym, sankcjami itd.
Społeczność wioskowa w kulturze tradycyjnej cechowała się silną więzią społeczną i to pomimo różnic klasowych (przewaga znaczenia terytorialnego). Bliskie i trwalsze powiązania łączono jedynie z gromadami wiejskimi, które podlegały pod tę samą parafię.
Gromada wioskowa o silnym poczuciu swojskości posiadała także świadomość odrębności na zewnątrz; mieszkańcy innych gromad są zawsze obcy.
Wspólnota dóbr kulturowych zwłaszcza w dziedzinie folkloru i innych wartości niematerialnych, zwłaszcza cech językowych (gwarowe cechy odróżniające od siebie wsi, ale pozbawione wielkich odchyleń).
Mit grupowej wartości - zespół wyobrażeń o własnej wartości ludzi tworzących tę samą społeczność i o własnej wartości kultury wioskowej.
Poczucie wyższości swojej grupy dawało lepsze zbiorowe samopoczucie.
Współzależności w kulturze tradycyjnej są naturalnymi i odwiecznymi zjawiskami. Zdarza się, że są jednak pewne rozbicia i konflikty, np. między nowymi a starymi systemami wartości, co powoduje dysharmonię i rozbicie w kulturze. Kultura tradycyjna chłopska cechuje się zharmonizowaniem (wysokorozwinięte są rozbite często), wolno ulega przekształceniom, bywa konserwatywna, jest stała - jest integralną całością. Każdy dział tej kultury kształtuje się pod wpływem własnych sił oraz naporem potrzeb i sił, w których wyniku powstawały inne dziedziny twórczości i inne wytwory. Jest więc głęboka dialektyczna współzależność między poszczególnymi działaniami ludzi i wytworami kultury.
*** NOTATKI Z ZAJĘĆ ***
Nie należy porównywać ze sobą kultur i patrzeć z perspektywy naszych standardów kulturowych i naszych kultur na odmienne i zaskakujące dla nas.
Kanibalizm pośmiertny na niewielkich wyspach Oceanii w okolicach Fidżi. Nie ma podobieństw pomiędzy nimi za bardzo poza tym kanibalizmem pośmiertnym. Procesowi temu towarzyszy zestaw nakazów, zakazów i innych takich. Najgorszą formą zniewagi dla przodka to pozwolenie mu na zgnicie. Antropologowie w szoku, my w szoku. Oni w szoku jak usłyszeli, że zakopujemy trupy -> RELATYWIZM KULTUROWY; PRZYKŁAD
Lęk przed gniciem występuje praktycznie we wszystkich kulturach.
To, że ktoś robi inaczej coś nie znaczy, że robi to źle.
Kultura może nas ograniczać w jakiś sposób.
W różnych czasach odkrywamy różne wymiary kultury, np. odkrywamy obecnie nowe wymiary kultury chłopskiej (patrz: zainteresowanie Chłopkami, Leszczyński Kultura chłopska???), która wcześniej była mitologizowana.
Ruth Benedict zwraca uwagę, że narzucanie kultury europejskiej utrudnia badanie innych kultur.
Zawsze patrzymy przez jakiś pryzmat.
Polska nie ma przeszłości kolonialnej, ale sytuacja chłopów była podobna do sytuacji niewolników.
Dziedziny i definicje kultury.
Dziedziny kultury:
- materialna (fizykalna) - obiekty fizyczne, charakter artefaktów, wytwory ludzkich rąk, efekty ludzkich działań, np. wyżłobienia na kamiennych schodach od częstego chodzenia,
- intelektualna - wytwory kultury umysłowej, dotyczącą wiedzy i nauki, jak powstaje wiedza? dlaczego pewne osiągnięcia uznajemy za przykłady wiedzy, a inne nie? co tworzy nasze przekonanie, że coś jest wiedzą? skąd wiemy, że wiemy? jak powstaje nauka i co to poznanie naukowe?
- duchowa - ceremonie, magia, rytuały, obrzędy
- społeczna - jak zachowywać się w jakich sytuacjach
- moralna - jak należy się zachowywać, moralne zachowania, co jest słuszne lub niesłuszne?
- polityczna/organizacyjna - sposób zarządzania jednych przez drugich, partie i systemy polityczne, organizacje
Definicje kultury:
- opisowe - wymieniamy kultury i z czego się składają, jakie praktyki itd. opisanie kultury poprzez scharakteryzowanie jej cech
- historyczne - jak pojęcie kultury ewoluuje, jak w przedziałach diachronii zmieniają się praktyki kulturowe, artefaktów, wyznań, przekonań itd.
- normatywne - próby zauważenia punktów stałych kulturowych, zwykle związane z prawem, sankcjami, zakazami, aspiracjami kulturowymi, deficytami
- psychologiczne - kultura jest także źródłem opresji, ucisku i dyskomfortu (Levi-Strauss - kultura jest źródłem cierpień), zwrócenie uwagi na pojęcie pamięci kulturowej i niepamięć kulturowa (wyrzucenie z repertuaru i przechowywanie rzeczy podniosłych)
- strukturalne - każdy system kulturowy ma pewną wewnętrzną strukturę, np. systemy patriarchalne, kościoły; wszystkie instytucje mają jakieś swoje struktury, celem jest opisanie tych struktur i relacji w jakich struktury ze sobą pozostają
- etiologiczne/genetyczne - z czego powstaje, jak się wytwarza, jak się tworzy kulturę? wytwarzanie obiektów materialnych i idei, jak powstają symbole i alegorie, jaka jest relacja między kulturą a naturą?
Od 3 do 5 przykładów z hiszp., ang. i niem. idiomów językowych, które są dla was zaskakujące i próba znalezienia ich odpowiedników.