Roman Ingarden
Dzieło sztuki to przedmiot intencjonalny. Rodzi się w intencjach artysty i zostaje utrwalone w materii (kamień, barwy, drewno, dźwięki, język).
Dzieło to:
- twór warstwowo-fazowy (brzmienia, sensy zdaniowe, przedmioty przedstawione i wyglądy)
- twór schematyczny i potencjalny (konkretyzacja i miejsca niedookreślenia)
Fazowość - założenie, że dzieło literackie istnieje w czasie. Żeby poznać dzieło literackie musimy przez nie przechodzić faza po fazie (głoska po głosce, wyraz po wyrazie, zdanie po zdaniu). Poświęcamy mu czas, żeby czytać po kolei. Nie możemy tego zrobić momentalnie, czyli w jednym momencie. Momentalny kontakt nawiązujemy z dziełami sztuki, które widzimy całe na raz - głównie dziełami plastycznymi.
Pierwszą warstwą są brzmienia, z tego budujemy sensy zdaniowe i ich zestawienia, a na ich podstawie warstwa przedmiotu przedstawionego, aż na końcu są z nich wyglądy.
Język jest ziarnisty; jego cechą jest ziarnistość (jedno słowo = jedno znaczenie).
Rzeczywistość ma to do siebie, że ma nieskończenie wiele różnych cech. Na przykład może być wiele odcieni niebieskiego; możemy zawęzić do jasnoniebieskiego, ale nadal jest wiele. Zawsze, nieważne jak nie będziemy próbowali skonkretyzować zostanie jakaś luka, czyli miejsce niedopowiedzenia - miejsce, gdzie sobie sami dopowiadamy. Ingarden przyrównuje je do dziur w serze.
Czym innym są braki informacyjne jako miejsce niedopowiedzenia lub przemilczenia, a czym innym niedookreślenia. Te pierwsze są świadomie wprowadzone przez autora, a niedookreślenia są od niego niezależne.
Niedookreślenia sprawiają, że dzieło to twór schematyczny. Oznacza to, że staramy się sobie przedstawić, wyobrazić scenę, przestrzeń, postać, cokolwiek, co dzieło buduje, żeby wypełnić miejsca niedookreślenia - ten proces to konkretyzacja.
Konkretyzacja musi być zgodna ze wskazówkami, które autor pozostawia w dziele. Konkretyzacja to warunek poznania dzieła literackiego.
Zdania w dziele literackim to quasi sądy - odnosi się tu do pojęcia prawdy i jaką rzeczywistość tworzy dzieło.
Niby-sądy kreują intencjonalne przedmioty, wyglądy i stany rzeczy oraz sytuacji.
Sąd w logice orzeka o rzeczywistości. Podlegają weryfikacji w kategoriach prawdy lub fałszu.
Quasi-sądy nie odnoszą się do świata realnego i wobec tego nie mogą być weryfikowane w kategoriach prawdy i fałszu. Zadaniem dzieła lit. nie jest głoszenie prawdy o rzeczywistości, lecz odsłanianie tzw. jakości metafizycznych - wartości, które w postaci czystej może ukazać tylko sztuka.
Dzieło literackie ma nie być prawdziwe, ale estetyczne.
Dzieło literackie charakteryzuje tzw. przeżycie estetyczne nie jako moment, ale wielofazowy proces.
- emocja wstępna - wzruszenie wyrywające nas z codzienności, potoczności
- wygaszenie normalnego naturalnego obcowania ze światem
- zastąpienie go przeżyciem estetycznym, które prowadzi do powstania nowego estetycznego przedmiotu.
PO INGARDENIE
Znaczenie Romana Ingardena
- tektoniczna koncepcja dzieła literackiego (warstwy, poziomy, hierarchiczność)
- dzieła jako twór immanentny i autonomiczny (ontologia - samo przez się)
- "ingardenologia" jako inspiracja dla koncepcji strukturalistycznych
Ferdynard de Saussure Kurs językoznawstwa ogólnego - 1916 (po śmierci)
Synchroniczny i diachroniczny sposób badania języka.
Przed de Saussurem językoznawstwo było diachroniczne, czyli badano zmiany jakie zachodziły na przestrzeni wieków (obecnie: językoznawstwo historyczne).
de Saussure uznaje, że należy badać język jako system (synchroniczny sposób).
Signifie i signifiant
| |
Znaczone i znaczące (forma znaku)
(pojęcie,
które oznacza)
Kod językowy
Arbitralność znaków językowych - relacja między pojęciem a znakiem jest czysto umowna, jest arbitralna. Arbitralność wraz z poznaniem kodu. Jest to wynik umowy społecznej.
Langue (kod, system) a parole (pojedyncza wypowiedź)
Język a wypowiedź
System nie ujawnia się w całości. Ujawnia się poprzez pojedyncze wypowiedzi . (Langue ujawnia się poprzez parole). Nigdy w jednej wypowiedzi nie bierzemy wszystkiego, co jest w języku.
Język to system autonomiczny niezależny od rzeczywistości zewnętrznej (antyreferencjalność).
Znaczenie znaku językowego wynika z jego miejsca w strukturze (relacyjność), a nie z jego właściwości.
Żeby wyrażać swoje myśli i komunikować się, trzeba opanować SYSTEM JĘZYKA (langue).
Wypowiedź jednostkowa (parole) i jego pochodna systemu (langue):
Elementy langue znaczą nie same w sobie, ale poprzez różnicę (widać to najlepiej na poziomie fonetyki; tom-dom) – dźwięki znaczą poprzez opozycję zdolną do wytworzenia znaczenia, gdyż istnieją także opozycje nie wyznaczające znaczenia, np. n tylno- i przedniojęzykowe. De Saussurera nie interesują pozajęzykowe konteksty.
Badania języka jako systemu wymaga podejścia synchronicznego – jego historyczny rozwój to w istocie następowanie po sobie rozmaitych systemów językowych.
Wypowiedź jednostkowa (parole) jest pochodną systemu (langue).
Teoria znaku (de Saussure)
· Znak językowy łączy nie rzecz i nazwa, ale POJĘCIE i OBRAZ AKUSTYCZNY, czyli odpowiednio: ELEMENT ZNACZONY (signifie) i ZNACZĄCY (signifiant)
Koncepcja znaku wg CHARLESA PEIRCE’A
Def. Znaku – coś co pod jakimś względem lub w jakiejś roli reprezentuje wobec kogoś coś innego.
Znak był dla Peirce’a strukturą triadyczną, relacją trzech elementów:
1. Środka przekazu (reprezentanta) – każde zjawisko o relacji empirycznym czy zmysłowym (gest, napis, mina)
2. Przedmiotu (referenta) – do którego odnosi się dany znak (realne, urojenia, utopie…)
3. Znaczenia znaku (interpretanta) – tj. treść znaku, jego znaczenie.
Typologia znaków wg Peirce’a
Oznaki - znaki wiążące się ze swoimi przedmiotami bezpośrednio i przyczynowo.
Ikony - relacja podobieństwa.
Symbole - znaki powiązane ze swoimi przedmiotami (treściami) jedynie przez konwencję.
FORMALIŚCI ROSYJSCY
W 1915 r. powstaje w Moskwie z inicjatywy Romana Jakobsona moskiewskie Koło Lingwistyczne;
OPOJAZ (Towarzystwo Badania Teorii Języka Poetyckiego) powstaje w 1916 r. w Petersburgu;
Metoda formalna - badanie tekstów literackich metodami lingwistycznymi.
Formalizm