wtorek, 7 maja 2024

WOK 07.05.2024

Rytuały

Kultura to przemoc, a rytuały mogą być sposobem rozładowania tej przemocy - sposobem radzenia sobie z przemocą kultury. 

Narkotyki dają skok, dają ucieczkę i pozwalają na ucieczkę od przemocy od kultury.

Co jest charakterystyczne w rytuale, co pojawia się w różnych jego formach? 

Rytuały zawsze opierają się na udawaniu.

Sztuki walki to udawanie przemocy rytualne; nie chcemy kogoś skrzywdzić. Godowe walki są trochę teatralizowane

Rytuał u swego źródła nie jest formą teatralną. 

Prelimenalna, limenalnej i postlimenalnej - rzedprogową, progowa i po przekroczeniu progu - rytuały przejścia czesto pozostawiają znaki na ciele, np. tatuaże, wycięte kawałki ciała, utrata zębów, wypalania. Neofita (pełnoprawny członek życia plemiennego) nosi na ciele takie formy zdobień. Za ich pomocą są łatwo rozpoznawalni i mogą łatwo zająć przysługujące im miejsce w hierarchii. 

Krzyżowcy i pielgrzymi do Jerozolimy w XIII w. mieli tatuaże jako świadectwo cielesnego odbytego rytuału religijnego.

Formy znaczenia piętnowania/naznaczania ciała za pomocą rytuału. 

W teatrze zmiany mają charakter odwracalny. Rytuał wymusza trwałe, nieodwracalne zmiany. Teatr mówi bardziej o tych, które da się odwrócić.

Przemoc kulturowa ma charakter nieodwracalny dla neofity. 

Poza tym rytuały pozycjonują społecznie neofitę, np. dzielą tych, którzy mają wyższy/niższy stopień wtajemniczenia. 

W kulturach mocno zlaicyzowanych ślady takich rytuałów przejścia, np. pasowanie na przedszkolaka, sakramenty (poza chrztem, bo trzeba być świadomym, ale sam chrzest włącza nas do wspólnoty - silne znaczenie hierarchiczne), matura, zakończenie roku szkolnego, obcięcie włosów po zerwaniu z chłopakiem, zrobienie tatuażu.

Cechy rytuałów:

  • powtarzalność, repetycja - dotyczy rytuałów indywidualnych, religijnych, społecznych
  • dają poczucie ulgi i bezpieczeństwa
  • dają poczucie przynależności
  • nie muszą być uświadomione
  • związane z konkretnym czasem i miejscem, konkretny wycinek czasu
  • narzędziem rytuału są najczęściej symbole
  • występuje w obiegu indywidualnym i społecznym
  • zostawia ślad emocjonalny (oraz może zostawiać fizyczny)

Źródła tragedii greckiej - to że pochodzą od rytuałów dionizyjskich jest nieaktualne od lat 50. Może być to zaledwie jeden z aspektów pochodzenia greckiej tragedii. Skąd to przekonanie o dionizyjskości tragedii? Teatr może spełnić ważną f. edukacyjną - płacono ludziom za to, że poszliby do teatru. Dużo pito alkoholu rozcieńczonego. Dla Greków teatr i przedstawienie teatralne nie miały nic wspólnego z Dionizosem. W XVIII w. pojawił się mit

WOHRP 07.05.2024

Prasłowiańskie dziedzictwo leksykalne

Polszczyzna odziedziczyła duży zasób słownictwa z prasłowiańszczyzny. Mamy konkretne dane, ile wyrazów jest odziedziczonych, ale część z nich się wycofało.

Istnieje obecnie słownik prasłowiański, który rekonstruuje słowa w ps. Autorem jest Franciszek Sławski. Do dzisiaj ukazało się 8 tomów tego słownika - 1974-2001 to lata wydawania. Jest od A do Gy. 

Tadeusz Lehr-Spławiński w Języku polskim jako zwierciadle kultury narodu (1935) określił zasób z ps. zachowanego w polszczyźnie na 1700 jednostek. Stworzył klasyfikację wedle pół semantycznych:

  1. Życie duchowe człowieka
  2. Pojęcia religijne i moralne
  3. Podstawy poglądu na życie
  4. Właściwości duchowe człowieka
  5. Świat materialny, życie zewnętrzne i fizyczne człowieka:
    1. Przyroda martwa i żywa
    2. Życie rodzinne i społeczne
    3. Określenia właściwości fizycznych
    4. Nazwy najważniejszych czynności i stanów
Ponad 1k rzeczowników, 400 czasowników oddających podstawowe stany i czynności, 170 przymiotników, 80 wyrazów z innych części mowy. 

KJP 07.05.2024

 Kryteria poprawności językowej: 

Pierwszy raz 1950 r. Dorowszewski opublikował książkę o takim tytule. Następny krok w tym - podręcznik do kjp - KJP zagadnienia poprawności językowej 3 autorek (1971), a jakaś babka zaproponowała Kalina Julkowska dwa kryteria. Doroszewski zaproponował 9 kryteriów. Potem Bogdan Walczak w Poradniku Językowym 1995 r. artykuł o tytule takim jak ten temat; wyliczył, że badacze wymienili już ponad 20 kryteriów - stają się bezużyteczne, gdy jest ich za dużo, bo cholera wie, czego użyć i jak je zhierarchizować. Zaproponował 6 kryteriów. 10 lat później A. Markowski przejął jego propozycje, ale dołożył jeszcze 1 kryterium. 

  1. Kryterium wystarczalności języka - do oceny innowacji uzupełniających, np. weekend, wyluzować się; służy do oceny nowych wyrazów ze względu na ich przydatność w tekście; są zbędne czy potrzebne; zaproponowała już Kurkowska
  2. Kryterium ekonomiczności języka - ocenie podlegają elementy systemu i el. tekstu; chodzi o pisanie krócej i jednocześnie zachować precyzję, podlegają jej konstrukcje składniowe, formy fleksyjne (tą vs tę), formy leksykalne - innowacje uzupełniające i rozszerzające; wyjątki są nieekonomiczne, obciążają pamięć użytkowników; zaproponowała już Kurkowska
  3. Kryterium funkcjonalne - odnosi się do tekstu (to, co w jednym tekście jest funkcjonalne, w drugim nie musi być funkcjonalne), spełnia swoją funkcję, czy czyni sformułowanie bardziej przejrzystą - zależy to od sytuacji, np. studio kosmetyczne nazywa luksusowy gabinet kosmetyczny, studio mebli kuchennych nie jest funkcjonalne (nieaktualne!), terminy naukowe są funkcjonalne w tekście naukowym, ale w publicystycznym nie jest funkcjonalne, słownictwo urzędowe funkcjonalne w tekstach urzędowych, ale niefunkcjonalne w mowie potocznej
  4. Kryterium autorytetu kulturalnego - co jest uznane przez osoby cieszące się najwyższym autorytetem językowym, ale kto jest nim obecnie? powinien być rodzic i nauczyciel, ale bywa różnie w praktyce, powinny być osoby publiczne i dziennikarze; rzadko stosowane kryterium; odwołuje się do kilku kryteriów Doroszewskiego 
  5. Kryterium uzualne - rozpowszechnienie pewnych form staje się elementem normy niższej, narzędzia tego kryterium:
    1. frekwencja tekstów - częstość występowania
    2. ekstensja tekstowa - zasięg występowania w tekstach
    3. ekstensja społeczna - zasięg występowania w różnych grupach społecznych, np. język młodzieży, język lekarzy
  6. Kryterium estetyczne - zawsze nieco subiektywne, niezgodnie z nim są wulgaryzmy i brutalizmy, zgodne z nim są starannie wyartykułowane, starannie skomponowane, ale w zakresie leksyki to już kwestia sporna
  7. Kryterium narodowe - było u Doroszewskiego i Kurkowskiej, Walczak uznał, że nie ma znaczenia, czy jest rodzime, czy zapożyczone, Markowski jako uczeń Doroszewskiego musiał do tego wrócić, ale od początku chodzi tu o to, by nie było zbędnych zapożyczeń; żaden naturalny język nie rozwija się bez zapożyczeń, 

Kryterium oceny neologizmów słowotwórczych - Jadacka - UZUPEŁNIĆ!
  1. Systemowe
  2. Liczebności modelu


Norma frazeologiczna i jej struktura

Zbiór zaaprobowanych przez polską społeczność językową frazeologizmów oraz reguł określających sposób realizacji ich tożsamości w tekstach.

Postać kanoniczna frazeologiczna - zgodna z normą, a użycie w tekście to jego aktualizacja tekstowa.

Dwie podstawowe cechy frazeologizmów: 

  1. Odtwarzalność - znajomość, odtwarzalność z pamięci
  2. Nieregularność semantyczna - znaczenie semantyczne nie wynika z sumy znaczenia ich elementów

Struktura normy frazeologicznej:
  1. Jednostki jednokształtne (inwariantne), np. pot. dupek żołędny, nóż się komuś w kieszeni otwiera, zaliczyć glebę, zbijać bąki, igrać z ogniem, mieć chody, kręcić lody, miękkie lądowanie -> gdyby powiedzieć, że nożek się otwiera może być emocjonalnie uzasadnione i wtedy to nie jest błąd, jak nie ma uzasadnienia to błąd
  2. Jednostki wielokształtne (wariantywne), np. mleć jęzorem/ozorem/językiem, pchać się/walić drzwiami i oknami, diabeł siedzi/tkwi w szczegółach, wpaść/trafić z deszczu pod rynnę, bić/walić w kogoś jak w bęben, ciepłe kluchy/kluski, niebieski ptak/ptaszek, coś wyjdzie/wychodzi/wyłazi/wylezie komuś bokiem, robić/zrobić z kogoś balona, dolać/dolewać oliwy do ognia, zapuścić/zapuszczać korzenie, 
Drugi podział:
  1. Jednostki stabilne - trwają od dawna w polszczyźnie w niezmienionej formie i o niezmienionym znaczeniu, np. egipskie ciemności, łut szczęścia, nie wylewać za kołnierz, szukać ze święcą/ze świeczką, klamka zapała/zapadnie, starej/dawnej daty
  2. Jednostki recesywne - wycofujące się z użycia, przestarzałe, np. spuścić/spuszczać manto, siedzieć jak mysz na pudle, urodzić się ze srebrną łyżką w ustach, madejowe łoże, tłuc się jak Marek po piekle, 
  3. Jednostki ekspansywne - przedostające się do normy z uzusu, np. świeżej, daty, na dzień dobry, nie chcieć ale musieć, mieć klasę, żal dupę ściska, ktoś jest z innej bajki, omijać szerokim łukiem, wybiegać/wybiec/wychodzić/wyjść/wyrywać się/wyrwać się przed orkiestrę/szereg, 
Innowacja frazeologiczna - wszelkie odchylenie od normy frazeologicznej.
Błąd frazeologiczny - innowacja frazeologiczna funkcjonalnie nieuzasadniona.

Innowacje uzupełniające - ich źródła:
  1. neologizmy strukturalne - powstają w polszczyźnie ogólnej, połączenie 2 wyrazów w 1 całość i one zaczynają znaczyć coś niedosłownie 
    1. nowy początek
    2. ucieczka do przodu
  2. neosemantyzmy frazeologiczne, np. robić bokami (być zmęczonym i nowe: mieć kłopoty finansowe), skok na kasę 
  3. zapożyczenia wewnętrzne - z odmiany potocznej, gwar środowiskowych i zawodowych, z języka mediów, np. jechać/pojechać po bandzie, strzelić gola do własnej bramki
  4. zapożyczenia zewnętrzne - z języków obcych, np. numer jeden
  5. idiomatyzowanie się indywidualizmów i skrzydlatych słów, np. róbta, co chceta, nie chcę, ale muszę, 
  6. idiomatyzowanie się minitekstów kultury - sloganów reklamowych, tytułów filmów, programów telewizyjnych, radiowych - a świstak siedzi i zawija w te sreberka
  7. idiomatyzowanie się dostępnych wypowiedzi tzw. zwykłych ludzi - mogą być wykorzystane z reklamach, a później do języka potocznego, krótki żywot, np. taka sytuacja, będę grać w grę
  8. idiomatyzowanie się grup składniowych, np. coś jest pozamiatane, jazda bez trzymanki
  9. derywacja frazeologiczna - powstawanie neofrazeologizmów od istniejących już jednostek frazeologicznych
    1. nominalizacja zwrotu: po nitce do kłębka
    2. werbalizacja: działać jak bomba z opóźnionym zapłonem
Innowacje modyfikujące: pierwsze 4 dotyczą komponentów leksykalnych, 
  1. skracające - skrócenie frazeologizmu, pominięcie jakiegoś elementu, np. na łeb (na szyję), przecierać oczy (ze zdumienia/zdziwienia), rzucać kłody (pod nogi), kropla w morzu (potrzeb), się nóż (w kieszeni) otwiera, odpukać (w niemalowane (drewno)), głos (wołające) na puszczy -> musi się odnosić do znanego frazeologizmu
  2. rozwijające - dodanie czegoś, np. mieć (jakiś legislacyjny) nóż na gardle, trzymać rękę na (modowym) pulsie, WESZŁO DO NORMY: mieć oczy (i uszy) (szeroko) otwarte, PLEONAZM FRAZEOLOGICZNY: być (prawdziwym) oczkiem w głowie, płacić jak za (przysłowiowe) zboże i ogólnie wciskanie wszędzie tego przysłowiowe
  3. wymieniające - wymiana jednego komponentu na drugi, często to błędy frazeologiczne, np. dodawać (zamiast: dolewać) oliwy do ognia, ciężki (zamiast: twardy) orzech do zgryzienia, nie zasypywać (zamiast: zasypiać) gruszek w popiele, 
  4. kontaminujące - skrzyżowanie 2 frazeologizmów, np. grać główne skrzypce (grać główną rolę + grać pierwsze skrzypce), salomonowym targiem (krakowskim targiem + salomonowy wyrok), latać jak kot z wywieszonym pęcherzem (latać jak/niczym kot z pęcherzem + latać/biegać z wywieszonym językiem/jęzorem)
  5. regulujące - dotyczą postaci gramatycznej komponentów, różnych ich kategorii gramatycznych
    1. zmiany w zakresie kat. liczby, np. mnoga zamiast pojedynczej
    2. zmiany w zakresie kat. strony, np. zwrotna zamiast czynnej
    3. zmiany w zakresie kat. aspektu, np. niedokonany zamiast dokonanego
    4. zmiany słowotwórczej postaci komponentu, np. zgrubienie zamiast wyrazu neutralnego
    5. zmiany w schemacie składniowym frazeologizmu, np. coś przecieka komu między palcami (zam. przez palce), 



Defrazeologizacja - odżycie znaczenia dosłownego. 



na następne zajęcia ćwiczenia z zakresu innowacji językowej frazeologicznej? będziemy je omawiać z następnych. 

HLP 07.05.2024

 Rok 1894 - częsta data startowa Młodej Polski. Okulicz-Kozaryn próbuje postawić na niej cezurę. Jakie stoją za tym decyzje? 

Cezury pozwalają na uporządkowanie sobie rzeczywistości i historii. Człowiek ma w sobie potrzebę wyznaczania cezur. Pozwala to także na polemikę tego, jakie prądy nadal działają - pozwala nazwanie zjawisk w charakterze hipotezy, z którą można się kłócić. 

MP nie ma zewnętrznych punktów odniesienia do swego początku. Kończy ją koniec IWŚ. Sama w sobie jest przygotowaniem do I WŚ. 

Próba określenia początku jest ciekawa bardzo. 

Asnyk - przedstawiciel starszego pokolenia, nie jest zachwycony z oddania pałeczki kolejnemu pokoleniu. Ludzie interesują się bardziej Przerwą-Tetmajerem. 

Ci, którzy patrzą na dzisiejszy przełom
Pod nowych haseł i dążności wodzą,
Muszą złorzeczyć bezlitosnym dziełom,
Którymi dzieci w pierś macierzy godzą.

Przed jutrem, A. Asnyk. 

Świadomy jest przełomu. Tradycja literacka, dorobek kulturowy i i jego zerwanie z nimi. Bunt dzieci przeciwko matce. Zbezczeszczenie, brak sympatii młodego pokolenia - zamach wobec tego, co było wcześniej. 

Nawet jak się nie jest fanem nowych prądów, to jakby... one się sprzedają. 

K. Przerwa-Tetmajer, Narodziny Afrodyty

Narodziny Afrodyty wykorzystane jako temat erotyku. Szczegółowy, zmysłowy opis kobiety, erotyzm, podkreślenie jej ciała, natura zachwycona nim, lubieżność, dużo pieszczot. Opis jej delikatności, a w ostatniej strofie zwraca uwagę jej potęgę - to sprawczyni najsroższych mąk, silniejsza od Hadesu. Delikatna kusicielka, która jednocześnie jest niezwykle potężna. Kusicielka, femme fatale. 

Spacyfikowana estetyzacja ludzkiego ciała i erotyzmu, jaką było użycie figur mitologicznych, staje się mocno erotyczne. Nasza żądza, pasja i pragnienia - to nimi się kierujemy. 

Obraz Afrodyta w szale - sam koń jest w szale, Afrodyta jest spokojna. Dół konia ginie w mroku. Ciało Afrodyty kontrastuje z czarnym koniem i jego oszalałą pasją. Kolor włosów Afrodyty - rudy. 

Lubię, kiedy kobieta - popularne wśród młodzieży, wprost mówi o swoich uczuciach i pragnieniach seksualnych, Seksualność jako codzienność. 


W sieci, Kisielewski




Dramat społeczny młodzieży, która szuka wolności i rodzice, którzy chcą ustawić jak najlepiej dziecko. Julia jest panną na wydanie. Córka bardziej wrażliwa niż rodzice, sercem postrzega świat, jest szalona. Jerzy jest smutny.

Każdemu jest pisana określona rola. Nie chodzi w tym o predyspozycje, a płeć, normy społeczne i klasa społeczna. 

Różnica między szałem a szaleństwem? Szał się kończy, określony w czasie, a szaleństwo trwa. Może grać szaloną, może podkreślać to, co inni zwą szaleństwem. Jest w niej poczucie, że została zaszufladkowana jako oderwana, szalona. Poczucie opresyjności kategorii szaleństwa. 

Czy każdy potrafi być szalony? 

Zależy jej trochę na tym szaleństwie, bo daje jej sławę. Dzieło ma być związane z nią, sława ma być zasłużona - wrażenie szaleństw rozumiane jako indywidualności.

Porównanie do psa, który się wścieka i atakuje. Czarny pudel - diaboliczne, faustowskie zwierzę. Wiąże siebie z postacią psa. 

Nie chodzi o rozumienie, ale chodzi o odczuwanie. Dzieło jak dusza - tekst jako przedłużenie najautentyczniejszych elementów podmiotu, jestestwa - nie filozoficznie, ale odczuwanego. 

Jerzy powinien być po jej stronie, ale szuka sporu, sprzeczki. 

Poczucie świadomości poprzedniej epoki vs gotowość odczuwania kolejnej. 

Dwa porządki organizują życie i świadomość ludzi. Czy da się je sobie wzajemnie przedstawić? Czy da się je połączyć?

Czy Kisielewski bierze jakąś stronę? W pierwszej części bierze stronę, a w drugiej poprzez zróżnicowanie Julii i drugiego typa - jest zróżnicowanie, wątpliwości jakieś. 

W sieci? Kto jest w niewoli? Kto na kogo zarzuca siedzi? 

  • filistrzy na biedną dziewczynę
  • Julia na czytelnika poprzez didaskalia, które opisują myśli bohaterki, szczegółowo jej zachowania - stawiają czytelnika po konkretnej stronie, pozwalają na wczucie się w nią
  • Jerzy jest w stanie zawieszenia - "w sieci" można odczytywać jako dramat o braku możliwości wyjścia z tego stanu
Jerzy to prawie mężczyzna, nadal trochę dziecko - jest pomiędzy - dramat o dorastaniu. 

Gombrowicz vibe - podglądanie ludzi w dziwnych sytuacjach. 

Być ze sobą czy nie? 

Są raczej śmieszni, niż poważni. Chcą być wolni, a jednocześnie są zależni materialni od rodziców. Poczucie bezradności, zależności materialnej. Nie są gotowi stanąć przed światem i próbować uniezależnić się materialni. Julia maluje, ale nie do końca wierzy/ma przekonanie o wartości materialnej swojej sztuki. 

Poeta bez pieniędzy vs facet z majątkiem - typowy konflikt. Mamy tutaj perspektywę kochanki i możemy skupić się na tym, co ona czuje. Widzimy jej rozsądek oraz cierpienie. Jest uwikłana w sieci moralności, pieniądze, normy społeczne. Wybrała najrozsądniejszą opcję, ale cierpi. 

Miłość źródłem nieszczęść (patrz: Tetmajer i jego Afrodyta).