Nowjp - językoznawstwo synchroniczne - badanie języka w danym momencie, tu i teraz
Wohrp - językoznawstwo diachroniczne, czyli historyczne - odkrywamy historię i zmiany języka lub kilku języków na przestrzeni czasu
Opisujemy zmiany, a na podstawie tych zmian budujemy prawa językowe.
Brakuje źródeł do opisu tych zmian. Można je rekonstruować, ale nie mamy pewności ze względu na ograniczenia materiałowe.
Omawiamy przekształcenia, aby ich podstawie opisać ewolucję językową. Obecnie od tego określenia odchodzimy, bo ewolucja jest nacechowana i zakłada postęp, a niekoniecznie tak jest. Chodzi obecnie tylko o zmiany.
Polszczyzna ogólnie się trzyma, ale taki na przykład irlandzki zanika, grozi mu wyginięcie. Według ONZ co 2 tygodnie ginie jeden język.
Polski ma ok. 20-30 miejsce na 7k języków, więc można powiedzieć, że jest jego ewolucja i rozwój.
Językoznawca może badać
- historię jednego języka - językoznawstwo diachroniczne opisowe
- historię grupy języków - językoznawstwo diachroniczne porównawcze
Wiedza o historycznym rozwoju polszczyzny
niby skupiamy się na jednym języku, ale będziemy się odnosić do innych języków.
Języki są podobne, gdy są spokrewnione -> podobieństwo wynika z pokrewieństwa.
Teoria drzewa genealogicznego - mówi się o podobieństwie ze względu na pokrewieństwo.
Z tej teorii wywodzi się pojęcie rodziny językowej, czyli grupy języków blisko ze sobą spokrewnionych, wywodzących się od wspólnego przodka zwanego prajęzykiem.
rodzina jednostopniowa
Prajęzyk, od którego rozchodzą się rozgałęzienia - nowe języki.
Przykład rodziny: rodzina języków romańskich/italskich
wszystkie wywodzą się od jednego języka, nie ma żadnych podzespołów czy innych takich, od prajęzyka rozwijają się języki
Romańskie języki -> rumuński, włoski, francuski, hiszpański, portugalski
Przodkiem tych języków jest łacina.
Człon pra- oznacza że język nie został zapisany (etap przedpiśmienny w dziejach danego języka).
Łacina jest nietypowym językiem, bo została zapisana, więc można mówić o niej jako etnolekcie pełniącym funkcję prajęzyka.
praindoeuropejski
|
łacina
| | | |
franc. wł. hiszp. portug.
Przyjmujemy, że istnieje rodzina praindoeuropejska, ale ona też musiała wziąć z jeszcze jednej, większej makrorodziny.
Najstarsze zapisane wyrazy i zapiski w języku polskim - IX w.
Najstarsze teksty w języku polskim - XII w. - Bulla gnieźnieńska
rodzina wielostopniowa języka
ps. - prasłowiański
w wyodrębnianiu języka mamy stadia pośrednie
prasłowiański podzielił się na języki
- zachodniosłowieńskie
- południowosłowiańskie
- wschodniosłowiańskie
Ps. się wyodrębnił w wyniku rozpadu pie. (praindoeuropejskim).
Polski należy do zachodnich języków słowiańskich powstałych w wyniku rozpadu języka prasłowiańskiego.
Relacja pokrewieństwa językowego pomiędzy językami z tej samej rodziny.
Pra- czyli staro- i oznacza najstarszy język z danej rodziny.
Najstarszy zapisany język słowiański to starocerkiewnosłowiański (scs.).
Liga językowa - sytuacja, gdy języki upodobniły się na wskutek wielowiekowego terytorialnego sąsiedztwa. Są podobne pod względem słownictwa oraz gramatyki.
Słownictwo łatwo się przenosi przez zapożyczenia, co innego podobieństwo gramatyczne - to pokazuje, że albo muszą być z tej samej rodziny, albo ligi językowej.
-> języki na Bałkanach (bułgarski, grecki, rumuński, albański); każdy z tych języków reprezentuje inną rodzinę
- bułgarski - słowiańska rodzina
- albański - albańska
- grecki - grecka
- rumuński - romańska
Podobieństwo z innych źródeł.
Relacja powinowactwa językowego pomiędzy językami z tej samej ligi językowej.
baskijski - izolat językowy, może dialekt, może język, więc najlepiej mówić etnolekt.
etnolekt - język, dialekt, gwara, odmiana językowa
Inny sposób interpretowania zmian to
Teoria falowa
Patrzy na zmianę językową pod kątem terytoriów, obszarów zachodzenia danej zmiany.
Według niej każda zmiana językowa zaczyna się w jednym miejscu (to miejsce jest nazywane epicentrum) i z tego miejsca rozchodzi się równomiernie we wszystkich kierunkach po obszarze zajętym przez użytkowników danego języka.
Rozchodzi się równomiernie, gdy nie ma żadnych przeszkód, np. jak napotka na ludzi posługujących się innym językiem albo miejsc bez ludzi, to zmiana się dalej nie rozprzestrzeni.
Na podstawie tej teorii wyjaśnia się wyjątki i odstępstwa od zmian w języku.
Zgodnie z nią zmiany są mniej regularne, im dalej od epicentrum ich powstania.
Można to przyrównać do głuchego telefonu. Im więcej osób, im dalej jest ostatnia osoba od epicentrum powstania, tym większe prawdopodobieństwo że słowo startowe (zmiana) ulegnie przekształceniom.
Może być wiele zmian i to powoduje, że jest więcej wyjątków.
Chronologia zjawisk językowych
Przyjmuje się, że fakty językowe, które są na peryferiach danego obszaru językowego, a nie występują w centrum, są chronologicznie wcześniejsze, czyli starsze.
W centrum pojawiają się kolejne zmiany, a na peryferiach pozostają jeszcze z tamtej archaizmy peryferyczne.
W języku polskim są samogłoski nosowe i zachowały się z ps., więc są rodzajem archaizmu peryferycznego. Pozostałe języki słowiańskie uległy przekształceniom w wyniku których wyginęły nosówki.
Inny przykład to kwestia akcentu - akcent inicjalny na Podhalu to też archaizm peryferyczny. Językoznawcy uważają, że kiedyś był w Polsce akcent swobodny ruchomy, a potem zaczął się stabilizować.
Teoria prawa językowego
Prawo językowe jest bezwyjątkowe.
To prawo występujące w językach, na którego podstawie jesteśmy w stanie ustalić, które języki należały do jednej rodziny językowej. Szukamy w nich stałych odpowiedniości, zależności, regularności w rozwoju. Im ich więcej się doszukamy, tym większa pewność, że odpowiedniości nie są przypadkowe, tylko wynikają z pokrewieństwa językowego.
Szukamy podobieństw, najlepiej gramatycznych.
Stałe wymiany fonemów pomiędzy polskim a czeskim, np.
- [g] - [h] -> Praga - Praha
- [ć, ci] - [ti] - cichy - tichy
- ro - ra -> krova - krava
- droga - draha
Gdy zdarzają się wyjątki to są to wyjątki pozorne.
- gańba - hańba
no ale po polsku też mamy hańbę; przeczyłoby to wymianie i prawie językowym gdyby nie to, że to prawo może mieć "termin ważności", możemy zapożyczyć całość. W staropolskim korzystaliśmy z wyrazu gańba, a potem było zapożyczenie z czeskiego po wycofaniu się tej formy.
- obyvatel - obyvatel
wyraz obywatel jest zapożyczony dopiero w XVI w., a wcześniej używaliśmy słowa obyvaciel