Prawa językowe są bezwyjątkowe - zachodzą zawsze, gdy spełnione są warunki ich zaistnienia.
Prasłowieńskie *ti jest bezwyjątkowo kontynuowane jako ć
[*ti -> ć]
byti -> być
dati -> dać
tik, prestiż nie mogłyby istnieć, gdyby to prawo nie było ograniczone w czasie. Są to zapożyczenia późniejsze.
Prawa mają ograniczone terytorium i czas działania.
* oznacza że to forma rekonstruowana, przypuszczalna, hipotetyczna. Są to formy zaklepane dla prajęzyków, niespisanych.
Metody
Metoda filologiczna - podstawowa metoda; badanie danych ze źródeł pisanych, tekstów, zabytków. Zastosowanie tej metody jest obwarowane warunkami: muszą być w tym samym języku oraz pamiętać o porównywaniu tekstów utrzymanych w tym samym wariancie językowym, np. kazanie akademickie badamy odrębnie od kazań do ludzi prostych.
Roty językowe to oświadczenia sądowe. Pokazują one potoczną polszczyznę poszczególnych regionów. Są pomocne do określenia narodzin polskiego języka literackiego. To dzięki nim określiliśmy, że polski język pisany ogólnego to koniec XIV w. Być może sięgają wcześniej, ale nie mamy żadnego porównania między tym jak mówiono, a jak pisano.
Polska mowa ogólna to XVII w.
Norma językowa w polszczyźnie narodziła się w zabytkach.
Na metody historyków języków nakładają się metody synchroniczne; synchronista może opisać stan języka XVIII w., ale potraktuje to jako coś zamkniętego. Dla diachronisty to punkt wyjścia do tego, co było poźniej lub wcześniej. Historycy nie traktują języka jako coś zamkniętego.
Na zakończenie 2 semestru można napisać pracę zaliczeniową.
Chrestomatia staropolska - wybór tekstów do 1543 r.
Chrestomatia to antologia
Podział najwcześniejszych zabytków
- Źródła nieciągłe - fragmentaryczne, pojedyncze wyrazy wplecione w tekst obcojęzyczny, najczęściej łaciński
- Źródła ciągłe - dopiero od XIII w. o nich mówimy - są to pierwsze przekazy obejmujące wypowiedzenia i ich kompozycje, czyli teksty
Pierwsze źródła nieciągłe są z IX w. - jest to Geograf Bawarski. Miał rejestrować miejsca geograficzne, więc są tam pojedyncze polskie wyrazy.
Kolejnym takim jest Dagome iudex z pojedynczymi wyrazami polskimi z X w.
XI w. - kronika Thietmana - opis walk polsko-niemieckich; polskie nazwy własne.
XII w. - 1136 r. - Bulla gnieźnieńska jako ostatni ze znanych tekstów fragmentarycznych. Jest to bulla papieska; pod opiekę papieża oddawane są ziemie polskie, a więc pojawiają się nazwy własne - 410 polskich nazw własnych. Jest ich znacznie więcej niż w poprzednich tekstach.
Pierwsze polskie zdanie jest z XIII w. Pochodzi z Księgi henrykowskiej (1270 r.), chłop miał się zwrócić do żony - Daj, ać ja powrószę, a ty odpoczywaj (tzn. daj, ja pomielę, a ty odpocznij).
XIII, XIV w. Bogurodzica itd.
Bulla gnieźnieńska to zabytek nieciągły, ale tych nazw było na tyle dużo, że mówimy o początku polskiego języka pisanego od daty jej wydania - 1136 r. Nazywamy ją Złotą Bullą.
Źródła możemy też podzielić na
- bezpośrednie
- pośrednie
sz, ż, cz zamieniane na s, z, c (szumiące na syczące) - mazurzenie
Jeśli cały tekst poświadcza zjawisko, np. mazurzenie jest przez cały tekst to jest to tekst bezpośredni. Jeśli cały tekst jest napisany normalnie, ale jest opisane tylko co to jest mazurzenie, to jest to źródło pośrednie.
Zewnętrzna i wewnętrzna krytyka tekstu
Zewnętrzna krytyka źródła polega na ustaleniu jego cech zewnętrznych:
- pochodzenia (czas powstania, autorstwo, adresat źródło, warunki jego powstania itp.)
- autentyczności (czy źródło to falsyfikat)
- oryginalności (stopień odstępstwa od podstawy przekładu będący wynikiem, np. przeróbek, kopiowania czy kompilowania)
Metody językoznawsta historycznego
- paleografia (nauka o starym piśmie wykorzystywanym do pisania na miękkim materiale, np. papirusie, papierze, pergaminie)
- epigrafika (nauka o napisach na materiale twardym, np. kamienie, drewnie)
- dyplomatyka (nauka o dokumentach)
- kodykologia (n. o materiale, formie i treści nieurzędowych kodeksów rękopiśmienniczych)
- chronologia (n. o miarach czasu, kalendarzach)
- metrologia (n. o miarach i wagach)
- numizmatyka (n. o monetach, banknotach i innych znakach pieniężnych)
- heraldyka (n. o herbach i koligacjach rodzinnych)
- dyscypliny wykorzystujące nowoczesne technologie, np. optyka i chemia
- brachygrafia (n. o dawnych skrótach)
Krytyka wewnętrzna źródeł
Odczytanie sensu tekstu źródłowego, a następnie na jego podstawie ustalenie faktów będących podstawą tworzenia zdań bazowych danej dyscypliny humanistycznej.
Krytyczna edycja tekstu
- transliteracja - zapis tekstu zachowujący w miarę możliwości wszystkie cechy jego pisowni, przestankowania i układu graficznego (zwyczajowo nie wykonuje się transliteracji druków) (lewa)
- aparat krytyczny - dokumentacja dokonanej krytyki tekstu
- transkrypcja - zapis tekstu w postaci jak najbardziej zbliżonej do współczesnej pisowni, zachowujący jednocześnie najistotniejsze cechy języka zabytku (prawa)
Metoda rekonstrukcji wewnętrznej
Wnioskowanie o przeszłości na podstawie dzisiejszego stanu języka.
Badamy warianty językowe (oboczne elementy językowe) - elementy różniące się budową, ale mające to samo znaczenie. Jesteśmy w stanie wykazać, które były dominujące, kiedy powstały, kiedy stały się recesywne itd.
Najlepszy przykład - tryb rozkazujący w Bogurodzica.
I tryb rozkazujący
zyszczy
spuści
przyrostek rozkaźnika - y, i
II tryb rozkazujący
usłysz
słysz
nie ma przyrostka rozkaźnika
Występują 2 warianty. Na podstawie analizy tekstów późniejszych, że później tryb I rozkazujący się wycofuje; mamy tylko jeden tryb rozkazujący (bez rozkaźnika). Nie mamy źródeł badających tryby rozkazujące w tekstach wcześniejszych.
I tryb jest starszym trybem - to jedyny tryb, który występuje w prasłowiańszczyźnie.
II tryb jest najpewniej innowacją typową dla polszczyzny, ale nie wiemy, kiedy się pojawiła.
Prawdopodobnie są tu 2 rożne tryby ze względu na akcentowanie. Jeśli padał na przyrostek, to się zachowywał, a jak nie to nie. To tylko teoria, ale najbardziej popularna.
Typy wariantów
- ze względu na chronologię na tradycyjne i innowacyjne
- ze względu na genezę na rodzime i obce
- ze względu na zasięg terytorialny na ogólnonarodowe, dialektalne i regionalne
- ze względu na zasięg tekstowy na stylistyczne, np. książkowe, potoczne itp.
- ze względu na ekspresję na neutralne i nacechowane
- ze względu na ostateczny wynik rywalizacji na progresywne i regresywne (zwycięskie i ustępujące)
Metoda historyczno-porównawcza.
Stosowana w językoznawstwie, żeby zrekonstruować praformy, czyli formy używane w prajęzykach, np. prawyrazy, elementy słowotwórcze, fleksyjne itd. wszystkie są pra- i wtedy wszystko jest hipotetyczne.
Dzięki temu jesteśmy w stanie zrekonstruować język prasłowiański. Punktem wyjścia zawsze jest współcześnie używany język z danej rodziny. Jeśli chcemy zrekonstruować prasłowiański. to wykorzystamy np. język polski, czeski, rosyjski. Im więcej języków, tym większa prawdopodobieństwo ustalenia tej samej formy.
pol. brat
czes. bratr
ros. brat
ps.
ten znaczek czytamy osobno jako jeru. W ps. wszystkie musiały mieć w wygłosie sylaby otwarte i żeby tak wyglądały to używało się tego znaczka.
Jer miękki to małe b realizowany jako [:i].
WÓZ - KOŃ - PIES (poniżej w ps.)
pol. matka (kiedyś to było zdrobnienie od słowa mat' -> mać)
czes. matka
kurwa mać - od XIV w.
kurew mać (kurwi macierzy syn - z nieprawego łoża), potem jako zawód, potem wulgaryzm.
Słowiańskie języki na 3 grupy:
- zachodniosłowiańskie - polski
- wschodniosłowiański - rosyjski
- południowosłowiański - czeski (podstawa pdsł., obecnie do zach.)
Historyk języka chce ustalić chronologię. Chronologia dzieli się na 2 typy:
- bezwzględną - lokalizacja czasowa danego zjawiska w określonym roku, wieku, dziesięcioleciu
- względną - lokalizacja danego zjawiska w stosunku do innych zmian językowych
Często nie jesteśmy w stanie wskazywać konkretnego wieku, ale jakiś zakres (że do XI w. albo między XI a XIII w. itd.).
Zjawiska palatalizacji (zmiękczenia) historycznych - w ich efekcie powstają zupełnie nowe głoski, np. h -> sz, k -> cz. Zwykle dokładność tych zjawisk jest do 5 wieków. Łatwiej jest palatalizację porównać do innych palatalizacji, np. I do II (tu: względna chronologia).
Tekst Klemensiewicza jest taką podstawą tradycyjnego, lecz wciąż obowiązującego podejścia. Ujęcie teoretyczne powstało w 1956 r., ich realizacja praktyczna powstała w 1961 r.
Jest to wiedza interdyscyplinarna.
Wyróżnia historię zewnetrzną i wewnętrzną (samego języka, tworzywa języka) i zewnętrzną (język + historia funkcjonowania języka w życiu pewnej grupy, społeczna, kulturowa, itd.) w obrębie historii języka.
Wykorzystywane często są elementy historii kościoła, historii politycznej i historii społecznej (grup społecznych, społeczeństw).
Ogólny język polski łączy w sobie cechy dialektów: wielkopolski, małopolski, mazowiecki, bo były tu ośrodki polityczne (Gniezno -> Kraków -> Warszawa) -> nie da się tego wytłumaczyć bez chronologii zewnętrznej.
Klemensiewicz dzieli dzieje języka polskiego na 3 doby:
- staropolska - stp.
- granica - XVI w. -> zanik iloczasu; fakt z zakresu historii wewnętrznej
- średniopolska - śrp.
- granica - 1772 r. -> I rozbiór Polski; fakt z zakresu historii zewnętrznej
- nowopolska - np.
- granica - 1939 r. -> wybuch IIWŚ; fakt z zakresu historii zewnętrznej
Granice w momentach ważnych ze względu na historię zewn. i wewn.
Podział języka na ogólny i regionalny. Zaleca badanie języka ogólnego, ponieważ dysponujemy nielicznymi tekstami, a one i tak realizują zwykle język ogólny. Zalecenie jest więc oparte na zróżnicowanie źródeł.
Język dzieli się na mowę i pismo. Klemensiewicz bazuje na piśmie.
Źródła badawcze dla historyka języka.
- właściwe - wykorzystywane przy opisie historii wewnętrznej
- dokumentacyjne (bezpośrednie) - obrazują fakt/zjawisko
- interpretacyjne (pośrednie) - opracowania z zakresu języka, np. słowniki, podręczniki
- pomocnicze - wykorzystywane przy opisie historii zewnętrznej
Po co to wszystko? Po co to badać? Żeby przedstawić i wyjaśnić sens historycznego rozwoju języka. Przedstawić można tylko fakty, które nadal funkcjonują w języku. Gdy czegoś w języku nie ma, można to tylko zrekonstruować.
Historia zewnętrzna -> aby fakt zewn. odbił się w języku musi minąć 1 pokolenie. Rzadko cokolwiek wpływa na język od razu.
Stefan Batory zostaje królem Polski -> fakt zewn., który od razu miał odbicie w języku, bo nie znał polskiego i zahamował rozwój polszczyzny (język dworu w tamtym czasie to węgierski).