TL kurs 23.01.2024

 Literatura i historia. Historia literatury.

Nauka - Sztuka.

Fakt - Artefakt

Historia zajmuje się badaniem faktów, literatura wytwarzaniem artefaktów i kreacją światów zbudowanych ze słów. 

Związki między literaturą a historią:

1. Arystoteles - poezja jest bardziej filozoficzna niż historia. Poezja mówi o tym, co mogłoby być, a historia o tym co było.
2. Przełom antypozytywistyczny - historia staje się wzorem dla nauk humanistycznych (pojęcie rozumienia)
3. Zwrot narratywistyczny - historia wzoruje się na badaniach literackich (pojęcie narracji). Badacze zauważają, że historia nie tyle opisuje fakty, co zawsze tworzy w jakimś stopniu odległą narrację. 

Dzisiejsze myślenie o związkach historii i literatury (teoria kulturowa)

Myślenie o historii anektuje kategorię narracyjności. Historycy spierają się o kształt i granice historii. 

Literaturoznawcy dostrzegają poszerzanie się pojęcia historii.

Badanie dziejów, po wystąpieniach Haydena White'a czy Franka Ankersmita, straciło znamiona działania obiektywnego - historyczna relacja staje się narracją.

Narracja historyczna i narracja źródłowa wychodzą spod pióra kronikarza modelującego rzeczywistość.

Sposób istnienia literatury i historii zbliżają się do siebie - jedna i druga staje się, po nietzscheańsku, interpretacją.

Wielka i mała historia (mikrohistoria)

A. Szpociński mówi, że w wieku XX zmienia się odczuwanie historii. Pojawia się nowy typ wrażliwości historycznej. Pojawiają się happeningi historyczne, potrzeba doświadczenia przeszłości autentycznej, rośnie zainteresowanie zabytkami o małej wartości (rekonstrukcje, zainteresowanie codziennością). Historia staje się sprywatyzowana - rośnie zainteresowanie losami własnej rodziny, domu, ulicy itd. Zainteresowanie historią w sensie egzystencjalnym.

Historia w literaturze - 3 przypadki:

1. Historia jako temat - powieść historyczna przedstawiająca fragment dziejów, np. Trylogia Sienkiewicza - proza historyczna
1. tematy z przeszłością, opowiada o zdarzeniach historycznych i procesie historycznym
2. p. historyczna nie ma innych wyznaczników poza tematem, jest to utwór o przeszłości, historia stanowi przedmiot autorskiej refleksji (historiozofia)
3. Trylogia Sienkiewicza, Wariacje pocztowe Kazimierza Brandysa, I u możnych dziwny Teodora Parnickiego. 
2.  Historia jako kostium - pozornie mówi się o historii, ale w rzeczywistości mówi się o współczesności, częsty sposób na pomijanie cenzury, np. Faraon Prusa
1. Wydarzenia historyczne potraktowane jako kostium, który kryje problemy współczesności
2. Bramy raju Andrzejewskiego 
3. Historia jako kontekst
1. Każdy utwór jest specyficznym świadectwem historycznym, stanowi bowiem zapis świadomości historycznej, nastroju epoki, rejestruje obyczaje (także językowe), mody, przekonania. Historia zawsze stanowi kontekst dla dzieła literackiego, a świat przedstawiany przez prozę narracyjną, nieodmiennie wyrasta z podłoża rzeczywistości, także tej dziejowej. Stopnień uobecniania się owego podłoża bywa różny - i niekoniecznie wynika z przyjętej estetycznej czy gatunkowej konwencji.  

Czym jest historia literatury?

Ciąg przemian, jakim podlega literatura, nazywamy procesem historycznoliterackim. 

Obejmuje samą twórczość, czytelnicze reakcje, ewolucję wzorów i norm, większe całości historycznoliterackie: szkoły, grupy, prądy, okresy.

Charakterystyką poszczególnych ogniw tego procesu zajmuje się historia literatury.

Periodyzacja historycznoliteracka

Porządkowanie - wydzielani i nazywanie przedziałów czasowych w procesie historycznym. Ustalanie kryteriów owego porządkowania należy do najtrudniejszych zadań metodologicznych wiedzy o literaturze i nie przestaje być przedmiotem dyskusji. 

Epoka literacka

Epoka historycznoliteracka to faza procesu dająca się zamknąć w pewnych ramach czasowych. Charakteryzuje się określonym układem zjawisk literackich, na który składają się prądy, stosunek do tradycji, życie literackie i społeczne wyobrażenia o powinnościach literatury.

Kazimierz Wyka: "zespół zjawisk ideowo-artystycznych o cechach historycznych, jednoznaczny z konkretnym wycinkiem rozwoju historycznoliterackiego, zespół o dwóch zasadniczych właściwościach konstytutywnych: dialektycznego współistnienia i walki w danym okresie (epoce) kilku prądów literackich oraz górującej i nadrzędnej funkcji jednego z tych prądów, którego powstanie i zanik wyznaczają zasadniczo granice okresu (epoki)".

Granice epok - przyjmuje się pewne umowne początkowe i końcowe daty, np. wydania konkretnych utworów (1822) lub spoza literatury (1918, 1939, 1989) - przemiany dziejowe zmieniają też problematykę, konwencję, świadomość literacką.

Konkretne daty mogą być cezurą wyłącznie teoretyczną in umowną, możemy nimi posługiwać się w prostych syntezach dziejów literatury, np. w nauczaniu szkolnym.

Epoki w literaturze polskiej:

• średniowiecze
• odrodzenie
• barok
• oświecenie
• romantyzm
• pozytywizm
• Młoda Polska
• Dwudziestolecie Międzywojenne
• Literatura z lat wojny i okupacji
• Literatura PRL
• Współczesność (od kiedy? chuj wie)

Przejście graniczne - lepiej mówić o pasach zjawisk graficznych, przejściach, przesileniach i przełomach, kiedy to kumulują się zjawiska nowatorskie i epigońskie, zagęszczają niektóre tendencje artystyczne, mnożą się polemiki i programy, ścierają pokolenia.
Szerokość i moc granic periodyzacji. 

Dychotomia prądów

Teoria H. Wölffina (1915 r.) mówiąca o ścieraniu się w dziejach sztuki dwóch prądów: klasycyzmu i baroku (w Polsce: klasycyzm i romantyzm).

1. linearność - malarskość
2. płaskość - wypukłość
3. zamkniętość - otwartość
4. jedność - wielość
5. jasność - niejasność

Krzyżanowski na podstawie jego teorii proponuje "falową" teorię przemienności prądów romantycznych i klasycznych, stale obecnych, lecz w kolejnych epokach przemiennie wznoszących się i opadających. 

Prąd literacki -> ewoluujący kompleks cech wspólnych dla danego zbioru utworów; może być ich kilka w obrębie jednej epoki, np. sentymentalizm i klasycyzm w oświeceniu.

Formacje

Propozycje periodyzacyjne są zawsze interpretacją dziejów literatury (Ziomek). Wynikają ze sposobu patrzenia przez badacza na dany odcinek czasowy.

"Teorie cykliczne czerpią popularność ze zrozumiałej skądinąd ludzkiej potrzeby poznania przyszłości. W tym też zawiera się elementarny błąd tej koncepcji: historia nie jest tablicą Mendelejewa i nie zna pustych miejsc dla pierwiastków, które dopiero zostaną odkryte"

Odejście od cykliczności na rzecz linearności. Zakłada, że z danego miejsca widzimy jakiś rozwój, ale widzimy go jako odcinek czasowy - "koncepcja długiego trwania". 

Zdaniem Ziomka można podzielić na 3 wielkie formacje:

Kryzys

• teorii - ku interpretacji i kontekstom
• historii - przeciw syntezie ku:
• kronice
• archiwum
• anegdocie
• encyklopedii
• ujęciom mniejszościowym
• ujęciom kulturowym i interdyscyplinarnym