WOHRP 23.04.2024 i 07.05.2024

 Wraz z przyjęciem chrztu wprowadzono alfabet łaciński na obszarze polskim. Jednak już wtedy ten alfabet nie wystarczał do zapisu dźwięków, występujących w języku polskim. 24 znaki były, a dźwięków, które już w X w. należało oddać, było 2x tyle - 48 głosek do oddania:

• a b c d e f g h i k l m n o p q r s t u v x y z -> nie ma nosówek, ł, w, j, nie ma dziąsłowych cz, rz, sz, spółgłosek miękkich ć ś ń -> one będą się dopiero kształtować

Iloczas, czyli zróżnicowanie czasu trwania samogłoski. Nie wykształcił się zapis graficzny tego iloczasu, chociaż w klasycznej wymowie różnicowali samogłoski długie i krótkie. W polszczyźnie iloczas różnicował znaczenie. 

   _            v 

mąka vs mąka (męka)

Rozwój polskiej ortografii/grafii ma na celu zwiększenie funkcjonalności (jednoznaczności) zapisu. 

Gdyby uznać, że jedna litera może być wieloznaczna, np. a ma 2 fonemy. Będziemy dodawać do tego alfabetu polskie litery, żeby uzupełnić te braki. Pismo powinno być 

3 podstawowe etapy rozwoju polskiej grafii

1. Grafia prosta - inaczej niezłożona. Grafia, która występuje w najwcześniejszych tekstach, np. w Bulli gnieźnieńskiej i Kazania świętokrzyskie; kilka różnych fonemów w jednej literce, np. c na poziomie fonetyki odczytywana jako [c], [ć], [cz], [k], [k']; trzeba znać konwencję zapisu (tradycję zapisu) typową dla środowiska, miejsca i czasu i dopiero jak porównamy z zabytkami z tego samego środowiska, to możemy być w miarę pewni, że przeczytaliśmy poprawnie
1. W kazaniach świętokrzyskich wprowadzono nową literę o kreślone/o rogate do ø oznaczenia nosówek oraz φ (fi) także do oznaczenia nosówek -> wtedy była jedna nosówka
2. Grafia złożona - od XIV po początek XVI w.; Kazania gnieźnieńskie (XV w.). Psałterz floriański (XIV/XV w.) Psałterz puławski (pocz. XVI w.), 
1. pojawiają się dwuznaki - cz, sz, dz 
2. pojawiają się trójznaki -  czy[ć], [c']
3. zaczęto wyrażać miękkość spółgłosek - po miękkiej spółgłosce pisano znak "y", np. kony, nyebo
4. zaczęto wyrażać iloczas i rozróżniać samogłoskę długą i krótką - długa samogłoska była podwojona, a krótka występowała jako pojedyncza
5. oznaczenie dla fonemu [ł] - fonem [l] zaczęto wyrażać jako ly, a żeby oznaczyć fonem [ł] pisano l, np. szedl, lyudzye
6. pod koniec tego okresu poznał się dwuznak rz w funkcji do wyrażenia fonemu [ž]; występowało to połączenie we wcześniejszych zabytkach, ale nie wyrażało dwuznaku, ale [rž]
7. powstaje litera w we współczesnym kształcie; wzięła się najpewniej na wskutek podwojenia v (ligatura litery v)
8. Jakub Parkoszowic - reformator polskiej pisowni, chciał uporządkować pisownię rękopisów, wypracować stałe zasady ortograficzne - przygotował traktat po łacinie, a zastosowanie zasad obejmował utwór poetycki Abecadło - jego zasady się nie przyjęły
1. rozróżnienie samogłosek długich i krótkich
2. zróżnicowanie pisowni kształtu litery miękkiej oraz twardej, np. b [b] i zrobienie kwadratowego brzuszka w przypadku pisania spółgłoski miękkiej; wydłużenie kształtu litery c vs ၄ - najpewniej zaczerpnięty z zapisu nutowego - zbyt innowacyjne
3. Grafia diaktrytyczna - od 1514/1515 (Stanisław Zaborowski wydał swój traktat ortograficzny);
1. Litera została wzbogacona o znak diaktrytyczny, np. a vs ą, l vs ł - pojawiają się wszystkie ogonki i kreseczki. Czerpał z pomysłów Jana Husa, który stworzył takie litery dla czeskiego. Projekt Zaborowskiego w całości się nie upowszechnił w praktyce drukarskiej, bo przedobrzył, np. a z trzema kropkami różnej wielkości. Zmieniło się to, co niezbędne, czyli: ł, ż, ć, ś, ń, ó, ź, ń
2. wraz z rozwojem druku postępował proces ujednolicenia pisowni (ze względu na korzystanie ze stałego zestawu czcionek drukarskich) -> dwuznaki, znaki diakrytyczne, połączenia obu sposobów zapisu
3. pisownia rękopiśmienna zrównuje się z pisownią występującą w druku dopiero, gdy polski zostaje wprowadzony do szkoły
4. zabory utrudniają 

Druk

Technologia pozwalająca powielać tekst znacznie szybciej niż dotychczas, możliwe jest także wykonanie większej liczby egzemplarzy niż w wypadku rękopisu. 

Zwiększa się dostępność książki.

Poszerza się krąg osób piśmiennych/uczestniczących w tradycji literackiej.

Coraz istotniejsze okazują się ujednolicenie/normalizacja pisowni (drukarze korzystają ze stałego zestawu czcionek, przez co możliwości wariantywnego zapisu stają się ogromne).

Druk wzmacnia i kształtuje oddziaływanie pisma na myślenie i wyrażanie.

"Raj duszny" (1513) - pierwsza drukowana książka, modlitewnik

"Żywot świętej Anny" (1520)

"Rozmowy, które miał król Salomon Mądry z Marchołtem grubym a sprośnym" (1521)

Ecclesiastes (1522)

Księgi św.. Augustyna (1522)

Baltazar Opec, Żywot Pana Jezusa Krysta (1522)

Wpływ na ostateczny kształt tekstu miał nie tylko autor, ale też redaktor, korektoe, zecer:

• ujednolicenie pisowni (średniowiecze - wciąż duża wariantywność)(
• poprawki również w zakresie fleksji, składni i słownictwa
• wprowadzenie poprawek do tekstu autorskiego (skutkujące np. zastąpienie form dialektalnych innymi)
• modernizacja

Podstawy stosowanego do dziś systemu pisowni wykształciły się w praktyce wydania tekstów.