WOHRP 21-28.05.2024

 Najdawniejsze zapożyczenia (epoka przedpiśmienna)

Drogi zapożyczenia:

• greka - scs. - czeski: cyrkiew, potem cerkiew, Bogorodzica, później Bogurodzica, błogosławić
• greka - łacina - czeski: anioł (pierwotnie anijoł), apostoł, ewangelia, dyjabel, kolęda
• łacina - czeski: pacierz, pogan(in)
• greka - łacina - niemiecki - czeski: biskup, jałmużna, mnich
• łacina - niemiecki - czeski: bierzmować, klasztor, kościół, krzest, krzcić, krześcijanin, msza, ofiara, ołtarz, opat, pielgrzym, żegnać

Zapożyczenia semantyczne: niebo, piekło (wcześniej: smoła), święty (wcześniej: mocny, silny)

Zapożyczenia z innych zakresów znaczeniowych są mniej liczne, np.

• łacina: łacina, sobota, marzec, maj, szkoła, berło, olej, pieprz
• niemiecki: barwa, bursztyn, chwila, herby, jedwab, rycerz

Doba stp. - gigantyczny przyrost słownictwa, ok. 15k haseł w słownikach

Zaniki słownictwa - 1/3 wyrazów ginie, nie przechodzi dalej poza dobę stp.

• słowa przykładowe
• cielesieństwo (stosunek płciowy)
• gospodzin (pan)
• kłodnik (więzień)
• śmiara (pokora)
• wietnica (izba radna)
• wrzemię (czas)
• piać (śpiewać)
• urępny (piękny)
• wrzemienny (doczesny)
• si (ten)
• zawiernie (prawdziwie, naprawdę)
• całe grupy wyrazów:
• tzw. zawołania szlacheckie, czyli klicze (krzyki) - znaki powinowactwa, służące jako sygnał zbiórki rodu podczas wojny. Pochodziły one od nazwy miejscowości rodowej (Rawa, Rola), od imion wybitnych członków rodu (Jastrzebiec, Lis), od rzeczy, które w rozmaitych okolicznościach weszły w tradycję rodową (Cholewa, Strzęmię, Topór), od okrzyków i wezwań wojennych (Zerwikaptur, Orzy-Orzy - rozkaźnik zapoźnianego czasownika orzyć (burzyć, niszczyć)
• terminologia rodzinna: snecha lub sneszka (synowa wobec rodziców męża), zełwa lub zełwica (siostra męża), jątrew lub jątrewka (żona brata męża), dziewierz (brat męża), pociot (mąż ciotki), nieć (kuzyn)
• nazwy niektórych danin, podatków i obowiązkowych usług: narzaz (danina w bydle), stróża (obowiązek czuwania na zamku), godne (okolicznościowa danina składana na BN/wielkanoc), pomocne (danina nadzwyczajna w wyjątkowej sytuacji finansowej)

Zmiany znaczeniowe:

• zboże pierwotnie bogactwo, majątek
• na zboże wcześniej mówiono żyto (od żyć - to, co potrzebne do życia)
• bydło pierwotnie byt, później majątek
• chromota pierwotnie trwałe, ciężkie okaleczenie 

Przyrost słownictwa

1. Słownictwo książkowe, abstrakcyjne
2. Słownictwo wyspecjalizowane (terminologia różnych zakresów życia społecznego i gospodarczego)
1. zakres prawa
2. terminologia wojskowa, 
3. handlowa, 
4. rzemieślnicza, 
5. botaniczna, 
6. zoologiczna, 
7. mineralologiczna
8. 
   

Wpływy obce:

• łacina
• kultura umysłowa, np. szkoła, bakałarz, atrament, data, pergamin, rejestr, statut, suma, tryb
• realia biblijne: balsam, cedr, manna, mirra, palma
• inne, np. burak, cebula, cysterna, kapusta, komora, korona, kryształ, lawenda, migdał
• czeski
• koniec XV, 1 poł. XVI. - moda językowa na czeski -> okoliczności zewnętrzne, czyli panowanie królów czeskich w Polsce + czeski i Czech to niedościgniony ideał dla Polaków
• brama, straż, hańba, hardy, hojny, obywatel, śmiertelny, kulawy, obiecny (zwyczajny), robociec (robotnik), twarz, zapad (zachód)
• niemiecki
• na wskutek niemieckiej kolonizacji, tereny miejskie, Małopolska, Mazowsze; zepchnięcie Polaków na niższe pozycje
• organizacja życia w mieście, budownictwo, urządzenie i wyposażenie mieszkania, życie gospodarcze i społeczne: burmistrz, gmina, rynek, ratusz, sołtys, wójt, bruk, cegła, dach, mur, plac, rura, rynna, kuchnia, wanna, bednarz, blacha, browar, cech, fartuch, grunt, hebel, herb, hetman, huta, jaka (kaftan, rodzaj kurtki), jarmark, kierat, kilof, kołnierz, koszt, murraz, rymarz, sznur, sztygar, szyb, szyba, taniec, weksel, żołd, żołnierz
• nazwy miejscowe (miast i wsi założonych przez kolonistów niemieckich), np. Grywald, Tymbark
• imiona, używane pierwotnie jak wszystkie stare zapożyczenia w postaci spolszczonej: Biernat (Bernard), Dziećmiar (Dietmar), Jerzman (Herman)

Rozbudowa synonimiki j. polskiego.

Doba śrp. - przyrost słownictwa - 50k w słownikach

Słownictwo:

• zanik słownictwa
• chowaniec (wychowanek)
• ciasnocha (koszula)
• godzinnik (zegar)
• kluza (więzienie)
• nagolenica (pończocha)
• obliczność (obecność)
• przyczyńca (obrońca)
• rucho (odzież)
• wiła (szaleniec)
• pierny (pieprzowy)
• komosić się (dąsać się)
• żądzić się (wstydzić się)
• zmiana znaczenia
• ciekawy - kiedyś prędki
• grzeczny kiedyś stosowny, właściwy, ładny
• ojczyzna kiedyś ojcowizna
• przytomny kiedyś obecny
• złodziej kiedyś złoczyńca
• zmiana barwy znaczeniowej
• pejoratywizacja: dziad (od starszego człowieka po nieprzyjemnego starszego człowieka), dziewka (od dziewczyny, po służącą i dziwkę)
• melioratywizacja: kobieta (niejasne pochodzenie; 

Przyrost ilościowy

• zasób wyrazów abstrakcyjnych oraz terminologii różnych nauk i dziedzin techniki, np. Stanisław Solski i Geometria polski - anguł, kąt, węgiel, biegun (wierzchołek), cyrkuł (koło), wertykalny (pionowy)
• słownictwo środowiskowe, np. myśliwskie
• słownictwo potoczne, wulgarne, np. ciołak, gnojek, rygulec, cymbał, kujon (hultaj) - wobec mężczyzn, klępa, szkietnica, frantówka, swawolka, murwa - wobec kobiet

Wpływy obce:

• czeskie
• wiele zapożyczeń czeskich nie przekroczyło granicy XVI w. - przetrwały nieliczne, np. duchowieństwo, istota, nabożeństwo, sprawiedliwość, własność,  zakonnik, zwolennik
• w drugiej połowie XVI w. wpływy czeskie zaczęły słabnąć -> katastrofa polityczna Czech w wyniku klęski pod Białą Górą; przestaje istnieć czeski język literacki na wskutek germanizacji i podbicia przez Habsburgów
• niemieckie - nigdy nie były modą językową! były powodowane rzeczywistą potrzebą!
• wpływy słabną, ulegnięcie polonizacji pod koniec XV i na początku XVI w.
• zapożyczenia dot. życia praktycznego, głównie handlu, rzemiosła, budownictwa, wojskowości: brak (wada), bruk, brytfanna, druk, drut, durszlak, folwark, fortel, gatunek, gmach, grosz, gwałt, hak, herszt, klamra, kloc, kram, lichtarz, los, lądować, materac, prasa, reszta, smak, stal, sztuka, szturm, szuflada, szyba, szyna, tama, werbować, winda
• łacińskie
• liczba latynizmów rosła: Z. Klemensiewicz obliczył, że w XVI w. co 600 wyraz jest latynizmem, w poł. XVII co 115, w 2 poł. co 60, w poł. XVIII w. co 33
• renesansowy kult łaciny: szkolnictwo jezuickie; szlachta dwujęzyna (posługiwali się polskim i łaciną)
• przykłady: akt, aktor, apetyt, architekt, decyzja, dedykacja, dekret, dokument, efekt, lament, korupcyja, patron, natura, recepta, rektor, pretekst, rezygnacja, medytować
• makaronizowanie: w XVI w. były rzadkie i w tekstach nieliterackich (listy, dokumenty), XVII i 1 poł XVIII w. - przybranie na siłę
• włoskie
• związki kulturalne z Włochami w XV w. -> moda językowa
• głównie stroje, życie dworskie i towarzyskie, kuchnia, ogrodnictwo, sztuka wojenna, bankowość
• wpływ włoskiego otrzymywał się również w dobie nowopolskiej w zakresie słownictwa związanego ze sztuką
• francuskie
• XVI w. wybór Henryka Walazego na króla Polski, wyjazdy magnatów i szlachty do Francji, przyjazdy pierwszych Francuzów do Polski
• połowa XVII w. małżeństwo Władysława IV z Marią Ludwiką Gonzagą oraz Jana III i Marysieńki - wzrost znaczenia cudzoziemskiego zaciągu w wojsku Rzeczpospolitej
• życie dworskie, strój, wojskowość: dama, fort, gorset, peruka, pistolet, mina
• ruskie (wschodniosłowiańskie, ale nie z rosyjskiego)
• w XV w. wskutek unii z Litwą język polski zaczął przenikać na ruskie terytorium Wielkiego Księstwa
• przenikały do polszczyzny krasowej, w XVI w. (a już zwłaszcza w XVII) zaczęły się rozprzestrzeniać na całym polskim obszarze językowym
• car, chata, czereśnia, czupryna, hultaj, hulać, morda, sobaka, hodować, harmider, krynica
• zapożyczenia wschodnie (orientalne) - głównie języki tureckie; od Tatarów, Ormian, Karaiminów
• od XVI w. 
• basza (targowisko), kajdany, kaftan, kurhan, tapczan, wataha, szarańcza, kaleka, jasyr (niewola), koczować. dżuma
• węgierski
• XVI i XVII w. - związki polityczno-dynastyczne z Węgrami
• wojskowość, strój męski
• deresz, giermek, hajduk, hejnał, katan, kontusz, orszak, szereg
• rumuńskie
• kolonizacja włoska
• hospodar, maczuga, cap, watra (ognisko), bryndza, bundz (twardy ser owczy)

Doba nowopolska

Przyrost słownictwa - Słownik Lindego (początek tej doby) to 60k haseł, Słownik willeński (1861) to 110k

1. słownictwo specjalistyczne: terminologia naukowa, techniczna, zawodowa
1. Jan Śniadecki - terminy matematyczne, np. iloczyn, iloraz, cięciwa, średnica, odcinek
2. Jacek Przybylski - terminologia gramatyczna, np. szykownia (składnia), wywodnia (morfologia), gloska bąkliwa (nosowa), wargobitna (wargowa), spajak (spójnik)
2. Słownictwo ogólne - rozwój synonimiki
1. 
   

Zanik słownictwa - wycofywały się z jednych zaborów, z innych zostawały; najwięcej się zachowało w Wielkopolsce

• kibitny, izabelowy, nieboszczyca, tąpać, uskromić, okrasa, miałki, miodzie (drożdże), czępać (kucać)

Zmiany zaczeniowe:

• nikczemnieć (marnieć, nędznieć), odmęt (mętna woda), bezpieczeństwo (beztroska), koniec (cel), sposobność (zdolność, zdatność do czegoś), sklep (piwnica)

Wpływy obce:

• łacińskie
• kończą się z oświeceniem, nauczanie polskiego od tego czasu, łacina w specjalistycznym i terminologii
• ruskie
• są dalej, twórcy z tych terenów
• francuskie
• nasilenie wpływów w wieku XIX 
• zapożyczenia z zakresu towarzyskiego: etykieta, konwenans, kurtuazja, nonszalancja, polonez
• toalety i przedmiotu zbytku: bużuteria, dekolt, kostium, peleryna, perfumeria
• kuchni: beza, deser, koniak, krem, likier, lemoniada, omlet
• od lat 30. XIX Wielka Emigracja -> zapożyczenia z zakresu sztuk plastycznych i literatury: gobelin, pejzaż, plener, wernisaż, witraż, balkon, fasada, 
• słownictwo administracyjne i polityczne, gospodarcze życie i codzienna potoczna: biuro, biuletyn, bankrut, szosa, teren, bagaż, awans, adres, kapitał, renta, waliza
• do IIWŚ franc. językiem dyplomacji
• rosyjskie
• nasiliły się w XIX w.
• mig, robotny, łakomy (smaczny), znojny (upalny)
• kalki frazeologiczne: okazywać pomoc (nieść pomoc), przyczyniać straty/szkody (przyprawiać o straty/szkody), przyjmować udział (brać udział)
• niemiecki
• zapożyczenia wyrazowe szybko się wycofały, np. bahnhof
• zapożyczenia znaczeniowe, np. zapoznać (nie docenić, nie poznać się), zdradzać (objawiać)
• kalki wyrazowe i frazeologiczne: czasopismo, duszpasterz, językoznawstwo, odszkodowanie, parostatek, parowóz, rzeczoznawca, wypośrodkować, wyciągnąć wniosek
• urzędowa odmiana polszczyzny, np. germanizmy składniowe: w odpowiedzi na coś, w załatwianiu czegoś, w posiadaniu czegoś
• angielskie
• do końca XVIII w. brak bliższych związków
• wpływy angielskie w romantyzmie: z pierwszej poł. XIX w. -> befsztyk, bokser, dog, dżentelmen, klimb, komfort
• nasilenie pod koniec XIX w., zwłaszcza w początku XX w.; rozwój techniki, sport, turystyka, gospodarka: mecz, lunch, lider, dżem, poker, rower, skecz, sport, weekend, bekon, hokej

200k wyrazów ma polski niewyspecjaliowanych i nienacechowanych, a przeciętny człowiek człowiek korzysta z kilkunastu tysięcy.