Nowjp 10.10.2023

 NOWJP - 1 i 2 rozdz. Bańko

Co to jest fleksja?

Fleksja i słowotwórstwo - gdzie jest granica?

• słowotwórstwo jest mniej kategorialne

Kategorialność łączy się z kategorią gramatyczną i właściwością wyrazów.

Forma czasu przeszłego

bezokolicznik (zrobić), odetnij -ć, dodaj +ł

Jeśli można zrobić taką formułkę, schemat tworzenia to znaczy, że jest to kategorialne. Kategorie to cechy, które można zdefiniować za pomocą wzorów.

(chociaż ogólnie "-ł" tu jest formacjotwórcze;

końcówka -> końcówka fleksyjna)

Znaczenie leksykalne, czyli główne znaczenie jest takie samo (kotu, kotem)

Znaczenie gramatyczne, czyli wiemy jak i kiedy odmieniać -> bawię się z kotem, daję jeść kotu.

Kotek -> mały kot, zmienia się znaczenie leksykalne.

Pochodność form imiesłowowych od czasownika - spory - jest jakby pomiędzy

• odmienna część mowy
• forma fleksyjna czasownika

Język naturalny opiera się na systemie opozycji. Znaczenie jest na zasadzie opozycji. Są uporządkowane na tym systemie, dzięki czemu wiemy jakie końcówki do czego.

Słownik nie jest zbiorem słów wypisanych z tekstów. Słowa upakowane są w leksemy (=hasła słownikowe).

Głoska, fonem, morfem, leksem = jednostki abstrakcyjne języka

Leksem to taka szuflada z możliwymi formami języka, np.

• wakacje - 7 przypadków = 7 form
• szalik - 2 liczby x 7 przypadków = 14 form

a więc to potencjał językowy użycia słowa w tekście.

Są leksemy nieodmienne:

A, BYLEBY, DOKĄD, GDY, PONIEWAŻ, POD, PSIAKREW, SKĄDKOWIEK, ZAMIAST

Nieodmienne części mowy -> przyimki, spójniki, modulanty, wykrzykniki, przysłówki

nie wyprowadzamy dzieci z błędu, że przysłówki się nie odmieniają, chociaż wsm się odmieniają przez stopień lol

Leksemy nieodmienne formalnie, leksemy odmienne czysto funkcjonalne

EMU, OD, MUZEUM, STEREO, SUPER -> zapożyczone słowa, z którymi nie wiem co robić i nie odmieniamy ich niby (są nieodmienne formalnie, pod względem formy), ale z kontekstu i tak wiemy, że przypadek się zmienia (odmieniają się funkcjonalnie).

Muzeum i liceum są czysto funkcjonalnie odmienne w l. poj., ale w l. mn. są odmiany już normalne

Paradygmat -> wzór odmiany

LEKSEM ODMIENNY

LEKSEM NIEODMIENNY = ODMIENNY CZYSTO FUNKCJONALNIE

LEKSEM ODMIENNY CZYSTO ANALITYCZNIE

LEKSEMY DEFEKTYWNE

LEKSEMY POTENCJALNE

FORMY WARIANTYWNE

Leksemy odmienne czysto analitycznie

Język polski to język funkcyjny, czyli składa się z dwóch części, np. mama (mam - temat fleksyjny, -a - końcówka fleksyjna). KF daje informacje o tym, że to mianownik, l. poj. i r. ż.; gdyby było -y to byłby to dopełniacz.

Jeden element (KF) niesie kilka informacji.

Są jednak formy, że nie dodajemy końcówki fleksyjnej, tylko dodajemy elementy

czytać w czasie przyszłym -> ja jutro będę czytać

formy analityczne składają się z dwóch elementów

można -> jutro będzie można (forma analityczna to taka forma złożona)

syntetyczna - dwie formy tworzące jedną całość

analityczna - dwie formy, które nie łączą się w jeden wyraz

Część leksemów ma wybrakowane formy, np. wakacje są tylko w l. mn., widać się nie odmienia przez osoby -> LEKSEMY DEFEKTYWNE -> ich defekt polega na tym, że nie mają spodziewanego paradygmatu.

Skoro są jakieś braki to znaczy, że mamy jakieś formy POTENCJALNE

dzieciom nie mówimy, że można utworzyć 1 os. w trybie rozkazującym -> niech ja cię tylko dorwę

Jest jakiś potencjał, możliwość, by stworzyć jakąś formę, ale wsm tego się nie robi tak często.

Formy WARIANTYWNE, np, smartfon w dopełniaczu to smartfona, smartfonu. Czasem jest kilka możliwych form, np. profesorzy, profesorowie (profesorowie brzmi ładniej, poważniej i wyraża więcej szacunku). Mogą też różnić się częstotliwością użycia, stylem, poprawnością językową.

2 poziomy fleksji

1. fleksja głębinowa - opis struktury leksemu (=szkolny rozbiór gramatyczny)
2. fleksja powierzchniowa - opis budowy form wyrazowych i klasyfikacja leksemów na wzorce odmiany (= szkolne tematy, końcówki i wymiany głoskowe).

Fleksja głębinowa - opozycje fleksyjne czyli kategorie gramatyczne

• przypadek
• rodzaj
• liczba
• osoba
• czas
• tryb
• ............................

Pożytek semantyczny

Chłopcy śpią, chłopiec śpi -> l. poj. vs l.mn.

Składniowy

Ten chłopiec śpi. CI chłopcy śpią

ten chłopiec śpi. ta dziewczyna śpi. to widmo śpi.

bez mamy. o mamie. za mamę

semantyczno-składniowy

mama zabiła gęś. mamę zabiła gęś. zabił gęś mamą.

pięć mam płacze. kuzynka mamy płaczę.

Kategorie fleksyjne - opozycje w zbiorze form wyrazowych w poprzek leksemu. zwykle są dla wszystkich leksemów.

tyle ile kategorii, tyle wymiarów

paradygmat rzeczownika

l. poj. (x3 rodzaje) l. mn. (x2 rodzaje)

m.

d.

c.

b.

n.

msc.

w.

Formy aglutynacyjne

jeden element (klocek) dodaje jedną informację

angielski składa się z takich klocków, z których można tworzyć zdanie

w polskim taką formą jest cząstka -by, np.

prosiłabym