LP 08.12.2023-15.12.2023-12.01.2024 (Kwiaty zła i Symboliści francuscy)

 Baudelaire

Zbuntował się przeciwko konwencjom społecznym, stereotypom myśli i uczuć.

Uważany za dandysa i snoba. Ubierał się w charakterystyczny sposób, dbał o dodatki zawsze.

Jest autorem jednej jedynej książki wierszy Les Fleurs du mal (1857) - Kwiaty zła. 

Baudelaire urodził się w 1821 r. (rówieśnik Norwida) i mistrzem naturalistów, Gustawa Flauberta. Wymieniali się listami. 

Związany z paryską bohemą podczas studiów prawniczych. Bohema od franc. la boheme, czyli cyganeria. Jego rodzinie się to nie podobało - bohema sprzeciwiała się konwenansom, prowadzili lekkie i artystyczne życie. Wysłali go do Indii, ale nie dotarł tam. Później otrzymał spadek po ojcu i osiadł jako bogaty dandys. Wziął udział w rewolucji lutowej we Francji (1848), prawdopodobnie, aby sprzeciwić się ojczymowi (jego ojciec zmarł jak miał 6 lat). Tłumaczył dzieła Poego. 

Pierwsza publikacja Kwiatów zła w 1857 r. Odbył się proces za obrazę moralności (za 13 ze 100 wierszy). Musiał zapłacić grzywnę. Część tekstów musiało zostać usuniętych i zostały zastąpione podczas drugiej publikajacji w 1861 r. 

Przeprowadził się do Brukseli, a potem sparaliżowany przewieziony do Paryża.

Trudno go zaklasyfikować, wiele etykietek. Uważa się go za ostatniego romantyka, prekursora symbolizmu, ewentualnie patrona modernizmu, który przewidział dantyzm.

Prekursor symbolizmu - symbolizm:

• powstał w latach 80. XIX w.
• Baudelaire był jego prekursorem
• podłoże: idealizm, mistycyzm
• zadania symbolizmu, uchwycenie wieczności, nieprzemijalności, jedności prabytu (jego cząstki budują świat materialny)
• l'etat d'ame
• ekspresja pośrednia

Parnasizm

• nazwa od parnasse contemporain
• kierunek w poezji franc. dominujący w okresie pomiędzy romantyzmem a symbolizmmem
• wpływ miał na niego Flaubert
• nawiązanie do klasycyzmu i romantyzmu
• postulat przeciw funkcjom społecznym poezji
• dbałość o formę tekstu
• poezja inspirowana rzeźbą i innymi sztukami plastycznymi (widać to u Baudelaire). 

Baudelaire - poezja antynomii. 

Dekadentyzm

• prąd wyrażający się w postawie pesymistycznej i skrajnie indywidualistycznej, obrazujący poczucie słabości i bezradności człowieka wobec spodziewanego kresu cywilizacji
• odwoływał się do filozofii Schopehauera (niechęć do świata, utrata ideałów, poczucie niedorzeczności, istnienia)

Turpizm, antyestetyka, np. erotyka i śmierć. 

Inspirował się Thomasem Pensonem De Quincey'em i Edgarem Allanem Poe. 

Wielu twórców odnalazło inspirację w jego twórczości, próbując ją odtwarzać i przekształcać. 

Badacz osobliwości nowoczesnego Paryża i zaułków duszy Baudelaire w Paryskim splinie szkicuje sceny z życia metropolii.
Anegdoty, na przemian agresywne i liryczne, często paradoksalnie odsłaniają prawdę o samotniku.

W jaki sposób skonstruowany jest tom?

Z wierszy podzielonych tematycznie. 

Kwiaty Zła to obraz epoki.

Do czytelnika

Motyw vanitas - pomarańcze szybko usychają, mijane życie, rozpadające się i butwiejący elementy życia, przedmioty codziennego użytku, które stają się nieprzydatne. 

Baudelaire był zawsze pięknie ubrany i dbał o wygląd, a koncentrował się na przedmiotach, które wychodzą z użytku.

Chciał opisać 7 grzechów głównych. Uważał, że nuda staje się obsesją i człowieka paraliżuje - człowiek chce nudę zawsze przezwyciężyć. 

 Symboliści francuscy

Maurice Maeterlinck (1862-1949)

Kierował się neoplatonizmem.

W swojej twórczości poszukiwał tajemniczej i niezwykłej atmosfery. Jego dramaty dzieją się zwykle w w niewiadomym miejscu, a postacie to tylko symbole stanów świadomości. Dominuje w nich lęk, przeczucie śmierci i bliskość świata duchowego. Podobnie rzecz ma się w jego wierszach. Celem tego jest zwrócenie uwagi na iluzyjność otaczającego nas świata. 

Najbardziej w historii zaznaczyły się Serres chaudes (Cieplarnie), które były prekursorskie za sprawą wolnego wiersza. Do dzisiaj czytane są jego eseje: Życie pszczół i Inteligencja kwiatów. 

W Polsce zyskał popularność zwłaszcza w Młodej Polsce. Najpopularniejszy z jego dramatów na naszych ziemiach to Niebieski ptak. 

Utwory:

Roślinność serca -> różne uczucia określane jako kolejne rośliny; symbolika roślin do wyrażenia uczuć (cierpienia, rozkoszy smętne, żądz blade, chłód, bezczynność) sama w sobie wspomniana wprost. Pod pozostałe ponure rośliny wznosi się lilia - modli się, jest mistyczna.

Z piętnastu piosenek;
VII -> charakter baśni o Orlamondzie (miejscowość, gdzie mieszkał przez pewien czas), która wydała córki poszukujących bram, błąkających się po jakimś zamku wiecznej nocy. Trafiają wreszcie do groty, gdzie jest złoty klucz u bram - widzą morze przez szpary bramy i boją się otworzyć; stoją przed zamkniętą bramą. 
XIII -> zwrot do sióstr, p. lir. przez 30 lat poszukiwał, chodził, odczuwał wieczny brak i wieczną obecność jednocześnie, jednak nadeszła godzina smutku - pora śmierci, odejścia. Przekazuje swój kij pielgrzyma i młodym dziewczynom przykazuje również ruszyć w drogę, poszukiwać - we mgłe.

Piosnka -> pomieszczenie z lampą, na dworze słońce (widać przez szpary), trzeba czekać, bo nie ma kluczy, a gdy spadną również należy czekać na inny dzień. Otwarcie drzwi - otwarcie na nowe dni, jednak las płonie, liście są zgniłe i też płoną - apokalipsa. Inne dni też się okażą znużone, straszne, nie będzie takich jak te wymarzone. Inne także umrą, tak samo jak te i jak sam człowiek - zginą w ciemni.

Spojrzenia -> spojrzenia moje i wasze, istniejące i nie, wszystkie - opis ludzkości przez pryzmat spojrzeń, jej uczuć. Spojrzenia niosą w sobie historie, fragmenty rzeczywistości, synestezja. Trzeba mieć litość nad spojrzeniami cierpiących, czujących itd. Nie można zamykać oczu. Spojrzeniami trzeba obdarowywać innych, bo spojrzenia odmieniają rzeczywistość. 

Cieplarnia -> cieplarnia jako zbiór fragmentów życia, fragmentów ludzi i ich dramatów, pięknych obrazów. cieplarnia to kopuła w środku lasu. kiedy będzie w niej deszcz, śnieg i wiatr?

Jules Laforgue (1860-1887)

Między 21 a 26 r. ż. lektor cesarzowej Augusty, babki Wilhelma II. Po powrocie z Berlina do Paryża, ożenił się, ale szybko zmarł na gruźlicę, na którą od dawna chorował. Poeta melancholii prowincjonalnej, spacerów księżycowych, zimy i jesieni. Jego utwory są ironiczne i elegijne. Skupia się na drobnych szczegółach życia. Wywarł wpływ na "fantazistów" oraz Tomasza S. Elliota.

Utwory:

Tren księżycowy na prowincjach -> luna jako księżyc, zwrot do niej, opis spaceru porucznika z żoną, gry na klawikordzie - wieczór na prowincji. Czy należy zmówić modlitwę? Luna roztacza się nad światem całym. Widzi ona pewnie ukochaną p. lir., która jest w podróży poślubnej (do Szkocji chyba). P. lir. kona. Luna to wędrowniczka i staruszka, która kładzie sobie bawełnę w uszy.

Jeszcze jedna książka (właśc. bez tytułu) -> degradacja literatury, powtarzalność. myśl tęskni od rzeczywistości miejskiej XIX w., postaci go zamieszkujących. nie ma bogów - są ucięte głowy. na koniec utworu p. lir. idzie w kraj synekury, czyli beztroskiego, miejskiego życia, wygodnych stanowisk.

Zima nastaje -> opis miasta, które blokuje sentymentalność; w rzeczywistości miejskiej nie ma na nią miejsca zwłaszcza zimą, jest plucha, zimno, obraz pajęczyny mokrej i ginącej od deszczu, brakuje słońca - słońce jest blade, słabe, odczuwa się jego brak, tęsknotę za nim. Wiatr niszczy, świat pogrąża się w żałobie, słońce dygocze i sieroce. Opis jesieni, następnie późnej. Liście zmarłe, rdza toczy miasto. Melancholia. Odchodzi róg. Wyrazy dźwiękonaśladowcze. Świat pogrąża choroba, gruźlica m. in., wielkomiejska nędza chorób. Są też dobre elementy. To śmieszna pora, gdy czas sporządza sobie kapcie. Niech rok wystrzępia te kapcie w całości. Powtarzalność pór roku. 

Saint-Pol-Roux (1861-1940)

Zamordowany przez Niemców, gdy bronił swoje córki. Nazywano go wspaniałym. Korzystał z odległych, ryzykownych metafor. Bogactwo języka i obrazowania stanowi wg niego sens poezji.

Utwory:

Pielgrzymka do św. Anny -> Pięciu mężczyzn idzie ze swoimi żonami ku św. Annie. Szukają serc złotych i srebrnych, które mogliby ją obdarzyć. Mają zamiast tego tylko złoto i srebro w sensie materialnym. Ich narzeczone śpią na trawie umęczone przez cały ten czas. Kaplica św. Anny opisana za pomocą piękna natury.

Łazarz [fragm.]

Baudelaire again

Kolory, dźwięki, woni wchodzą ze sobą w relacje. Zdefiniował jako pierwszy związki między nimi. Przed nim nikt tak nie zestawiał tego. 

Wszyscy symboliści późniejsi, chcąc czy nie chcąc, wprost lub nie, nawiązywali do Baudelaire'a. 

Symbolizm - coś w utworze jest nieprzedstawione wprost, a czytelnik pełni rolę detektywa - ma za zadanie znaleźć myśl, która towarzyszyła autorowi. 

Symbol:

• rodzaj znaku (także znaku językowego), który użyty jest w danym kontekście w niedosłownym i niejednoznacznym sensie (nowym!). Właściwym tylko dla danego utworu.
• odwołuje się często do utrwalonych wyobrażeń
• sugeruje nowe znaczenia, inne, ukryte
• interpretacja symboliczna zależy nie tylko od sugestii, ale także od wrażliwości i wyobraźni odbiorcy.

Symbol nie musi być jednorazowy (zależny od koncepcji danego autora czy interpretacji czytelnika). Istnieją symbole utrwalone kulturowo, powielane w wielu tekstach, stąd słowniki symboli, literackich, mitologicznych. Wiąże się on także z epoką, a niektórzy tworzą własną symbolikę - z tego względu nie ma sensu w słownikach poszukiwać znaczenia, bo twórcy mogą odwoływać się do różnych znaczeń.

Symbolizm nie polega jedynie na posługiwaniu się tropem zwanym symbolem. 

W XIX w. stworzono przepis jak powinien wyglądać symboliczny wiersz.

Celem jest tajemniczy sposób wyrażania się. Słowa zaklęcia? Słowo oddziałowują na dźwięki (rytm, kolor, dźwięk, nastrój). Słowo ma kontur, kształt, smak.

Poezja nie ma już funkcji użytkowej, komunikatywnej i codziennej. Stara się od funkcji etycznej, tj. naśladowczo-realistycznej. Z tego powodu mogą wydawać się trudne. 

Poeta to kreator, który tworzy nowe światy. 

Na przełomie XIX i XX w. stał się najważniejszym składnikiem nowatorskich poszukiwań estetyczno-warsztatowych. 

Początek symbolizmu: 1886 r. na łamach paryskiego dziennika "Le Figaro" Jean Moreas ogłosił pierwszy manifest symbolizmu. Postulował kreację 2 światów: dosłownego i ukrytego, zamkniętego w symbolu. Moreas nie zyskał rozgłosu w Polsce. 

Najważniejsze założenia programowe symbolistów:

NASTRÓJ; zadaniem twórcy jest oddanie wnętrza duszy, oddawano go w różny sposób - oddanie nastrojów psychicznych

Nastrój obok sugestii i synestezji jedno z podstawowych pojęć symbolizmu. Mógł być budowany przez liczne elementy tekstu na różnych poziomach jego struktury. W warstwie fonetycznej charakter nastroju najczęściej był sugerowany przez onomatopeje itd.??? -> patrz: Deszcz jesienny Staffa (najsłynniejszy symboliczny wiersz młodopolski).

KREACJA PEJZAŻU WEWNĘTRZNEGO - "etat de l'ame" - stan duszy, typowy układ zastępczy dla sfery stanów emocjonalnych. W Zbrodni Staffa pejzaż wewnętrzny staje się złowrogi. 

Opis krajobrazu to ekwiwalent pejzażu wewnętrznego podmiotu lirycznego, jego uczuć, przeżyć, emocji. 

Do typowych pejzaży wewnętrznych - wizje niedostępnych gór, wody, pustynie - rozległe pola, motywy architektoniczne, trudne do przekroczenia miejsca. Lubowano się przekraczanie granicy (pasmo górskie, odbicia wodne, zejście pod wodę, przekroczenie gramy) - symbol poznania, przejścia do pejzażu wewnętrznego. Psychologicznej introspekcji dokonywano, wędrując po architektonicznych labiryntach czy np. przemierzając egzotyczne przestrzenie lasów. 

SUGESTIA - ważne pojęcie, często utożsamiana z symbolem, wiązała się głównie z zagadnieniami ekspresji pośredniej, podejmowanymi przez symbolistów próbami mówienia nie wprost, rezygnacji z bezpośredniego wyrażania uczuć i emocji na rzecz ich sugerowania na różnych poziomach. 

"Nazwać jakiś przedmiot, znaczy odebrać trzy czwarte przyjemności poetyckiej, która polega na stopniowym odgadywaniu: zasugerować - to dopiero ideał" - Stephene jakiś tam.

Poezja miała prowokować emocje, odczuć, które miały przywołać pewne idee bądź nastrój.

Odpowiednik: pojęcie, zjawisko, przedmiot lub osoba odpowiadające innemu podobnymi cechami.

Powinowactwo: podobieństwo, wchodzenie w relacje

Nastrój często łączu się z sposobem obrazowania sięgające po różne figury metaforyczne. Jedną z nich była synestezja, odwołująca się do chętnie wykorzystywanej w poezji przełomu wieków zasady dostrzegania zależności między zjawiskami odbieranymi różnymi zmysłami. 

Synestezja jest zjawiskiem psychofizjologicznym, potwierdzonym naukowo - to zdolność łączenia zmysłów. Baudelaire nie miał synestezji. 

BAUDELAIRE BYŁ PREKURSOREM SYMBOLIZMU, A NIE SYMBOLISTĄ. 

Nastrój mógł być upersonifikowany. Najlepszy przykład