Fleksja dotyczy odmiany wyrazów.
Jest ona
- komponentem języka i występuje tylko w językach, które się odmieniają. Inne komponenty to składnia, fonologia i słowotwórstwo.
- działem gramatyki
Do zadań fleksji należy ustalenie, które wyrazy to formy jednego wyrazu, a które stanowią osobny wyraz oraz opis budowy form wyrazowych. Gdyby formy były przypadkowe, opanowanie odmiany byłoby niemożliwe. Muszą istnieć jakieś wzorce odmiany, czyli paradygmaty.
Paradygmatyka fleksyjna - zajmuje się podziałem form wyrazowych między
Syntagmatyka fleksyjna - opisuje budowę form wyrazowych.
Deklinacja - odmiana rzeczowników, przymiotników i innych odmiennych przez przypadki.
Koniugacja - odmiana czasowników.
Kwestie sporne w podziale między fleksją a słowotwórstwem:
- gerundia (czytanie, pisanie, ziewanie) - jako czasowniki (f. kanoniczna czytać, pisać, ziewać) lub jako rzeczowniki (f. kanon. czytanie, pisanie...)
- imiesłowy przymiotnikowe - jako czasowniki lub osobne formy kanoniczne jako przymiotniki
- formy wyższe i najwyższe przysłówków i przymiotników
Kategorialność form wyrazowych i niekategorialność wyrazów pochodnych. Kategorialność to cecha stopniowalna.
Fleksja - dział języka obejmujący zjawiska związane z odmianą wyrazów. Także dział gramatyki, którego przedmiotem są te zjawiska
Paradygmatyka fleksyjna - dział fleksji obejmujący podział form wyrazowych między wyrazy i uporządkowaniem form w paradygmatach.
Syntagmatyka fleksyjna - dział fleksji obejmujący budowę form wyrazowych
Deklinacja - dział fleksji obejmujący odmianę rzeczowników, przymiotników, liczebników i innych wyrazów odmiennych przez przypadki
Koniugacja - dział fleksji obejmujący odmianę czasowników
Forma wyrazowa - jedna z form, w jakich występuje wyraz odmienny, a także jedyna forma, w jakiej występuje wyraz nieodmienny. Poszczególne formy mogą różnić się swoją funkcją gram. lub znaczeniem.
Forma kanoniczna - wybrana forma wyrazu używana jako jego nazwa i jako hasło w słowniku.
Kategorialność - własność niektórych jednostek językowych polegająca na tym, że są one tworzone od całych kategorii innych jednostek, bez wyjątków lub prawie bez wyjątków. Służy m. in. jako kryterium oddzielania fleksji od słowotwórstwa.
Kategoria fleksyjna - podział form wyrazowych danej części mowy, przeprowadzony ze wzgl ędu na ich budowę oraz ich funkcje składniowe i semantyczne.
Okaz - jednostka tekstu rozpatrywana jako konkretny obiekt, zlokalizowany w przestrzeni i czasie.
Egzemplarz - to samo co okaz.
Typ - jednostka tekstu rozpatrywana niezależnie od jej lokalizacji w przestrzeni i czasie, a więc jako zbiór okazów.
Kategoria fleksyjna danej cześci mowy - podział zbioru jej form wyrazowych na klasy mające zazwyczaj niepuste przecięcie ze wszystkimi lub prawie wszystkimi leksemami tej części mowy. Klasy te nazywamy wartościami danej kategorii.
Współrzędne paradygmatyczne danej f. fleksyjnej - wart. jej kat. fleks. oraz inne jej cechy gram. (takie jak bezokolicznikowość lub imiesłowowość) pozwalające ją przeciwstawić wszystkim pozostałym formom tego samego leksemu z wyjątkiem co najwyżej jej wariantów.
Paradygmat leksemu - podział zbioru jego form wyrazowych za pomocą przysługujących mu kategorii fleksyjnych, zwykle przedstawiany w postaci tabeli.
Paradygmat modelowy danej części mowy - podział zbioru jej form wyrazowych za pomocą przysługujących mu kat. fleks., zwykle przedstawiany w postaci tabeli z pustymi kratkami lub np. z samymi końcówkami fleksyjnymi
Leksem defektywny - leksem, który nie ma wszystkich form wyrazowych przewidzianych dla danej części mowy, np. drzwi.
Warianty (swobodne) - formy jednego leksemu o tych samych współrzędnych paradygmatycznych, różniące się frekwencją, zakresem występowania, wartością stylistyczną lub oceną normatywną.
Forma oboczna = wariant swobodny = forma wariantywna
Synkretyzm - identyczność kształtu różnych form tego samego leksemu. Formy takie nazywane są synkretycznymi, a przykłady synkretyzmu nazywa się synkretyzmami.
Neutralizacja opozycji fleksyjnej - zniesienie różnicy formalnej między formami wyrazowymi zestawionymi ze względu na tę opozycję przy zachowaniu różnicy funkcjonalnej. Gdy neutralizacja obejmuje wszystkie opozycje wyznaczone przez daną kategorię fleksyjną, mówimy o neutralizacji tej kategorii. Przykład neutralizacji: psa brzmi tak samo w dopełniaczu i bierniku.
Nienacechowanie jakichś form lub leksemów ze względu na określoną formę fleksyjną - sytuacja, gdy kategoria ta nie przysługuje danym formom lub leksemom. Nienacechowane są bezokoliczniki.
Leksemy odmienne czysto funkcjonalnie = leksemy formalnie nieodmienne - leksemy o całkowicie zneutralizowanych kategoriach fleksyjnych, np. whisky.
Leksemy odmienne czysto analitycznie - leksemy, których wszystkie formy z wyjątkiem kanonicznej są analityczne, np. słychać, widać.
Homonimia leksykalna - relacja łącząca leksemy o różnym znaczeniu i zwykle też różnym pochodzeniu, ale o całkowicie lub częściowo pokrywającym się zbiorze form (muszą mieć jednakową co najmniej formę kanoniczną). Zależnie od tego, jaki jest zakres pokrywających się form, mówimy o homonimii całkowitej lub częściowej.
Homonimia gramatyczna - relacja łącząca równokształtne formy wyrazowe należące do tego samego leksemu lub rożnych leksemów. Pierwsza to homonimia wewnątrzparadygmatyczna, a druga to międzyparadygmatyczna.
Leksem prosty - co najmniej jedna forma wyrazowa jest reprezentowana przez pojedyncze słowo.
Leksem złożony - wszystkie formy wyrazowe są reprezentowane przez ciąg co najmniej dwóch słów.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz