nowjp 14.11.2023

 Czasowniki werbalne

Czasownik to najgorsza i najpaskudniejsza część mowy. Nie możemy tego mówić uczniom. Musimy ich okłamywać, że jest ciekawy, intrygujący i niesamowity.

Koniugacja czasownika - odmiana przez osoby i liczby - pozwala wyróżniać grupy czasowniki tzw. typy koniugacyjne (wg Szobera)

cz. teraźniejszy lub nieprzeszły = przyszłym prostym

• I - ę/-esz
• II -ę/-isz(ysz)
• III -m/-sz
• czasem III dzieli się na III i IV z -am/asz; -em/-esz

Aspekt - dokonany i niedokonanym

Jest zależność między aspektem a czasem, bo czasowniki w aspekcie dokonanym nie mają czasu teraźniejszego, np. zrobię/-/zrobiłem vs w aspekcie niedokonanym będę robić lub będę robiła (cz. analityczny)/robię/robiłam ma wszystkie trzy czasy.

Kategoria klasyfikująca czasowników jest kat. prymarnie semantyczną.

Pary aspektowe

• prefiksalne, np. szyć - zszyć - jest tu też zmiana aspektu i znaczenia
• sufiksalne - np. przepisać - przepisywać
• supletywne - np. brać - wziąć

Dwa aspekty

• dokonane - ujmują akcję z pewnego momentu czasowego i uwydatniają jej koniec
• niedokonane (Z PREZKI WZIĄĆ!!!)

Tryb - kategoria semantyczna, która buduje różnicę znaczeniową.

Służy wyrażeniu modalności (stosunku nadawcy wypowiedzi)

• rozkazujący
• orzekający
• przypuszczający (warunkowy)
• tryb warunkowy potencjalny - coś się może zdarzyć gdyby mnie poprosili, tobym chętnie to zrobił
• tryb warunkowy nierzeczywisty - coś mogło się zdarzyć, gdyby zaistniały odpowiednie warunki gdyby mnie poprosili, to byłbym to zrobił

Czas - 3 czasy - teraźniejszy, przyszły, przeszly

Temporalizacja wydarzenia wskazywanego przez czasownik (osadzenia wydarzenia w czasie); może być temporalizacja względna (20 minut temu coś się wydarzyło; wskazanie momentu) i bezwzględna (coś się wydarzyło).

Teraźniejszy - temporalizacja bezwzględna - wydarzenia w tej chwili lub w funkcji czasu przyszłego: jutro jadę do krakowa

Praesens historicum - czas teraźniejszy do opisu przeszłości, Wyobraźcie sobie: idę ulicą i widzę kobietę

Przeszły - moment wcześniejszy niż moment mówienia

Zaprzeszły - wskazywanie czasu wcześniejszego niż tego co wyrażone w przeszłym - wychodzi z użycia

Gdyby był doczekał - być + forma imiesłowowa

Czas przyszły prosty

Czas przyszły złożony

Osoba - kat. fleksyjna, kat. składniowa i uzalezniona od podmiotu zdania

• 1. os. l. poj i mn. wskazuje nadawcę (pojedynczego lub zbiorowego)
• 2 os. l. poj. i mn. wskazuje odbiorcę (pojedynczego lub zbiorowego)

Sekundarne użycia form osobowych (prezentacja)

Strona -

bierna, być dziobanym

aktywna, dziobie

zwrotna, dziobie się

wzajemna dziobią się

zwrotna pozorna, czesać się u fryzjera

Czasowniki przechodnie i nieprzechodnie - przechodzą w stronę bierną lub nie;