KJP 12.03.2024

 Podstawowe pojęcia z zakresu kultury języka. 

Kulturę języka można rozumieć na 3 sposoby:

• umiejętność mówienia i pisania sprawnego i poprawnego - tak rozumiana dotyczy każdego użytkownika języka albo większości ogółu społeczeństwa
• poprawność językowa - zgodność z normą, niepopełnienie błędów
• sprawność komunikacyjna - zrozumiałość komunikatów, osiągnięcie zamierzonego celu komunikacyjnego
• etyka słowa - szacunek dla odbiorcy, prawda, nienarzucanie swoich poglądów, poszanowanie dla godności człowieka, szacunek dla nadawcy i brak podejrzliwości wobec niego, nawet jeśli się go nie zna, wzajemne nieprzerywanie sobie, niewyśmiewanie się wzajemnie; nieetyczna jest manipulacja, ironia, argumenty ad personam, wyśmiewanie, propaganda, hejt
• estetyka słowa - nieużywanie wulgaryzmów, brutalizmów, wypowiedź chaotyczna

• działalność kulturalno-językowa, czyli szerząca wiedzę o poprawności językowej, wiedzę o języku, udzielanie porad językowych, obchodzenie święta języka polskiego
• dyscyplina naukowa należąca do językoznawstwa stosowanego (ma zastosowanie praktyczne), która sięga 1950 r., gdy Witold Doroszewski wydaje Zasady poprawności językowej. Wraz ze swoją uczennicą, Haliną Kurkowską, zredagował Słownik poprawnej polszczyzny z 1973.

Pierwszy podręcznik z KJP -> Danuta Buttler, Halina Kurkowska, Halina Satkiewicz - Kultura języka polskiego. Zagadnienia poprawności gramatycznej, Warszawa 1971. 

Drugi podręcznik z KJP -> tychże, Kultura języka polskiego. Zagadnienia poprawności leksykalnej, Warszawa 1982. 

Jest nauczana na filologii, zwłaszcza polskiej, ale także na matematyce i geografii u nas. 

Węższe i szersze rozumienie kultury języka.

Węższe - szkoła warszawska kultury języka.

Szersze - szkoła socjolingwistyczna kultury języka, Uniwersytet im. Marii Skłodowskiej-Curie. Użycie języka w społeczeństwie. Większą uwagę przykładają do sprawności komunikacyjnej, niż poprawności językowej. 

Zachowania niewerbalne/pozawerbalne związane z kulturą języka -> gesty, akcent, intonacja, miny, ton głosu. 

Etyczne zachowania językowe - czy mogą być różnie interpretowane: za jednych uznane za etyczne, za drugich nie? Tak, np. na wyborach wszystkie komitety wyborcze próbują przekonać do swoich racji i nie zawsze ich działania bywają oceniane jako etyczne. Przekraczają wszelkie granice, aby zyskać jak największe poparcie.

Każda dyscyplina ma jakiś repertuar terminów.

System językowy - ogół morfemów danego języka i zasób, inwentarz ich łączenia w większe całości: wyrazy, zdania teksty

Podział morfemów:

• główne/rdzenne - inf. o znaczeniu
• poboczne
• słowotwórcze - służą do tworzenia derywatów
• formacjotwórcze
• fleksyjne
• koniugacyjne
• deklinacyjne
• właściwe - tworzenie kategorii gramatycznej, np. stopień, aspekt itd. 

Tak rozumiany system jest synchroniczny - w tej chwili, gdy język funkcjonuje w danym społeczeństwie.

Norma językowa 

• zbiór jednostek językowych oraz reguł określających sposób realizacji ich tożsamości w tekstach (Kurkowska, pierwsza def., duch strukturalistyczny)
• zbiór elementów językowych, a więc zasób wyrazów, form i połączeń oraz inwentarz sposobów ich tworzenia, łączenia, wymawiania i zapisywania, które są w pewnym okresie uznawane przez jakąś społeczność (najczęściej przez całe społeczeństwo, a przede wszystkim przez jego warstwy wykształcone oraz osoby o wyższym stopniu świadomości językowej) za wzorcowe, poprawne albo co najmniej dopuszczalne (Markowski)
• norma składa się z norm cząstkowych
• norma słowotwórcza
• norma składniowa
• norma syntaktyczna
• norma fonetyczna
• norma ortograficzna
• norma się zmienia, ulega przekształceniom
• norma musi być społecznie akceptowana, uznana
• dwupoziomowość normy: nie ma jednej normy
• wzorcowa
• potoczna/użytkowa
• opuszcza się, że przez całe społeczeństwo jest uznawana, bo to byłaby utopia. tak samo większą uwagę zwraca się na świadomość językowa, a nie warstwy wykształcone, bo nie trzeba być wykształconym i wykształceni też nie są zawsze są świadomi językowo

Uzus to społeczny zwyczaj językowy, odnoszący się do społeczeństwa, grupy itd. Dzięki niemu język się rozwija, norma ulega przekształceniom. Gdyby nie uzus, język by się nie rozwijał. To, co pojawia się w uzusie bywa nowością, a nie błędem. Nowość głównie leksykalna, ale bywają też gramatyczne. 

Tekst to każde użycie języka; jest mówiony lub pisany, długi lub krótki. K A Ż D E.

Stosunek normy do systemu.

Nie wszystko, co jest zgodne z systemem, jest zgodne z normą. Norma jest węższa od systemu. Patrz: neologizmy. Są one tworzone przez dzieci, młodzież itd. oraz przez poetów i pisarzy, którzy w swoich tekstach je tworzą. Także osoby uczące się języka polskiego. Neologizmy mogą powstawać świadomie albo wynikać z nieświadomości językowej - wówczas wykorzystuje się system.

To, że norma jest węższa od systemu poświadczają neologizmu tworzone przez dzieci, młodzież, poetów, obcokrajowców, copywriterzy i twórcy reklam. Nie ma ich jeszcze w użyciu/nie są jeszcze rozpowszechnione.

Bywa także, że norma jest od systemu jest szersza, o czym świadczą zapożyczenia właściwe z różnych języków, (np. pizza, weekend), archaizmy (będące reliktami dawnego systemu) oraz wyjątki. 

Stosunek normy do uzusu i tekstu.

Norma jest zawsze węższa względem uzusu! W tekstach są z kolei indywidualne cechy, których nie ma w uzusie. 

Po 1 przykładzie z każdego typu wyrazów, że norma jest węższa od systemu oraz norma jest od systemu szersza (1 przykład zapożyczenia wchodzącego do normy, archaizmu będącego w normie oraz wyjątek niezgodnego z systemem, ale będącego

neologizmy: fryszki i tentegować

zapożyczenie: airpods, croissant, hot dog, 

archaizm: przed laty, kędy, wszem

wyjątek: kwiat-kwiecie,