HLP 12.03.2024

Do Maciejewskiego tez będziemy się odwoływać przez cały semestr.  

Obrazek z lat głodowych - E. Orzeszkowej to jej debiut literacki. Jest to nowelka tendencyjna.

Podobieństwa i różnice między Obrazkiem z lat głodowych a Chłopami Reymonta. 

Dyskrecja narratora w Chłopach jest znacznie wyższa. Im głębiej w wiek XIX, tym bardziej narracja staje się przezroczysta. Orzeszkowa wyraźnie zaznacza swojego narratora. Warto zwracać uwagę na narratora i jego obecność, bo wskazuje to na przechodzenie od zaznaczonego narratora wyraźnie po przeźroczysty naturalizm (najwyższy poziom przezroczystości) po modernistyczną obecność fakultatywną. Na początku autorzy nie wyobrażają sobie nawet, że ich głos narracyjny mógłby nie być zaznaczony tak wyraźnie. Prus będzie w Emancypatkach też pisać bardziej zachowawczo. Orzeszkowa jest tendencyjna. 

Relacja romantyczna jest bardziej zachowawcza i niewinna. Obrazek z lat głodowych zwraca uwagę na miłość chłopów - że oni też kochają, czują, myślą. Chłopi także poruszają ten problem. Nawet obecnie ten klasizm jest widoczny, także teraz wskazuje się, że chłopi są zimni i nie kochają, nie przeżywają tak mocno - taka wrażliwość jest zapożyczona (niby, bo to jest bullshit). 

Emocje są uniwersalne i jak je przełożyć na literaturę? 

Zaproszenie chłopów i brzydkiej przestrzeni to złamanie jakiegoś decorum, bo pisze się o osobach o rozbudowanej wrażliwości - ludziach z wyższej sfery. Jest tu pewne przekroczenie, które budziło kontrowersje. 

Wg Reymonta pasje jego bohaterów są podobne do pasji Szekspira i innych wielkich postaci. Orzeszkowa jest bardziej zachowawcza. Czy żeby zachować?

Orzeszkowa zestawia z parą małżeństwa panów, ale oni są intelektualistami. Inaczej okazują swoje uczucia. Chłopi Orzeszkowej realizują nieco sielankowy tryb życia; są wobec siebie czuli - to prosta i dobra emocja, która może się zdawać nieco fałszywa. Oni uczą się miłości z książek. Czyje uczucia można za prawdziwe? Jakie teksty, jakie utwory, jaka narracja jest bardziej realistyczna? 

Pana Tadeusza czytano wówczas jako tekst dokumentalny w sprawie ziemiaństwa. 

W jaki sposób to, co piszę jest próbą uchwycenia rzeczywistości? 

Rozpięta między perspektywą dworu a wsi w Obrazku - mniej wyedukowani, ale nie mniej wrażliwi są chłopi. Jest w tym inna od naturalistów, którzy zwracają uwagę, że takie dobre i słodkie zachowania nie są wcale aż tak częste - zwracają silniejszą uwagę na okrucieństwo i egoizm ludzi.

Uderzenie w tony idealistyczne, naiwne. Zasłania się nieco młodością bohaterów, którzy jeszcze nie odczuwają tak mocno trudów życia. Silna naiwność, idealistyczność narracji złączona z takimi samymi postawami bohaterów. 

Mit bezpiecznej i arkadyjskiej wsi, która pozwala dłużej zachować rajskość oraz nadzieję, że wszystko będzie dobrze. Jest tu postawienie na niewielkie chęci. Gdyby to zderzyć ze światem Antka i Hanki, którzy mają jedną krowę, ale są biedni. Mocne rozbicie między tymi dwoma perspektywami. Idealizm nie ma szans w tym okrutnym świecie, ale Orzeszkowa uznaje, że język sentymentalny wystarczy, aby oddać napięcia wobec dwóch światów: chłopskiego i dworskiego.

Skupienie naturalistyczne w miejscu, gdzie Wasylek je - "pożera". Głód wyzwala bardziej naturalny głos. Zezwierzęcenie Wasylka, gdy jest wygłodniały - ona się poświęca, on traci człowieczeństwo, zapomina o niej. Ścieranie różnych głosów estetycznych: turpizm, naturalizm, romantyczne poświęcenie.

Adresaci to piękni panowie i pani - osoby z wyższej sfery. To oni potrafią czytać, to ich się zaprasza do rzeczywistości, w której oni zwykle nie bywają. Jest to lekcja empatii. Język jest sentymentalny i ckliwy (lubią ci to państwo), ale także korzysta z języka niemal turpistycznego - sceny okrutne, sceny głodu. 

Jak pokazać tych herosów, gdy pojawia się głód i zostają przekroczone granice człowieczeństwa? 

Rozpoznanie pełnego spektrum technik obrazowania jest ważne. Tu zdaje się to świadome, bo przechodzimy od MIŁOŚCI do GŁODU. 

Świat marzeń o pięknej chatce vs marzenia ludzi z wyższych sfer, wielkich podróżach itd. Piramida potrzeb Maslowa - aby marzyć o czymś większym, trzeba mieć zapewnione podstawowe potrzeby. 

Realizm, bo oni realizują jakieś konwencje, w których są zastygli. 

Jej celem jest redukcja ziemiaństwa, poszerzenie empatii, zwrócenie solidarnościowych fundamentów wspólnoty, zwrócenie uwagi na problematykę chłopstwa i to widać w jej tekstach z pierwszej dekady jej twórczości.

Sztuczność związana też z krótką formą. 

Hipolit Taine, Filozofia sztuki - "Dzieło sztuki jest uwarunkowane pewnym zespołem, a mianowicie stanem ogólnym ducha i obyczajów otaczających" (1865)

Orzeszkowa i ogólnie pozytywizm: czym Polacy mają się stać? jak podbudować swoją wartość? 

Polacy uświadamiają sobie, że wyobraźnią i jej wytworami można zawojować własne wyobrażenia. Trzeba skupić się na ekonomii, oświacie, problemami społecznymi itd.

Pozytywizm ma źródła w filozofii francuskiej, ale polski pozytywizm mocniej wykorzystuje anglosaskich filozofów. Jest to jednak bardziej akcydentalne. ANYWAY skupia się mocno na Hipolicie Taine.

Zanurzenie dzieła w świecie. Literatura XIX łączy swoje pochodzenie z konkretnym uwarunkowaniem geograficznym i społecznym. 

Ludzie nie tyle pragną pięknej literatury, co lekcji, prawdy. Literatura ma wznosić moralnie, nauczać. Uczucie wspólnoty czasu i ludzi - autorzy odnajdą się tylko, spełniając obowiązki i wypełniając potrzeby swoich czasów. W kolejnych latach ten pogląd się rozejdzie - pozytywiści rozejdą się mocno w swoich poglądach, ale każdy z nich będzie uważać, że to oni wyrażają prawdziwą istotę społeczności.

Podwójny debiut Orzeszkowej w 1866: 1) literacki - Obrazek z lat głodowych w "Tygodniku Ilustrowanym"*, 2) publicystyczny - O "Historii Cywilizacji Angielskiej" przez Henryka Tomasza Buckle'a

*"Tygodnik Ilustrowany" - redaktorem pisma w 1886 r. był Ludwik Jenike, "ojciec chrzestny" Orzeszkowej jak ona go określiła, to co my uznajemy za zbyt proste, oni uważają za wspaniałe. Pomimo pewnego konserwatyzmu nie wzbraniał się przed afirmowaniem postępu, który poszerza spektrum szczęścia w narodzie. Walery Przyborowski uznał zarówno Ludwika Jenike oraz jego czasopismo za długiego, nieruchomego, drewnianego, pobłażliwego i względnego (fizjonomia wówczas = osobowość).

Tygodnik Ilustrowany uznał tekst publicystyczny Orzeszkowej za zbyt kontrowersyjny.

Relacje między prawami moralnymi a prawami postępu, świadomości i oświaty. Prawa umysłowe zmieniają się bardzo szybko - to, co w jednym pokoleniu było czczone, w następnym może być wyśmiane. Prawa moralne zmieniają się wolno, a nawet są stałe.

3 ważne rzeczy w pozytywizmie: 1) proch, 2) nauka ekonomii politycznej, 3) transport.

Nadzieja przez różne zmiany, odkrycia i wynalazki. Rościły sobie wizje i nadzieje na zapanowanie pokoju na świecie, koniec wojen itd. Pojawia się intensywna nadzieja na powstrzymanie procesów negatywnych. Obecnie patrzymy na to ironicznie, bo w XX w. inaczej to wygląda - stały się one narzędziami mordu, ludobójstwa.

Orzeszkowa uznaje, że nie ma żadnych zasad moralnych, które stałyby na przeszkodzie postępowi. Kto tworzy regulacje? Jak powinny działać? Kto może tworzyć zasady i obostrzenia moralne? Jeśli ludzie kierują i kochają rozum. Droga człowiekowi do własnego poznania daje mu poczucie swej potęgi i wartości. Jest tu koncepcja dobrego człowieka, który nie wykorzysta osiągnięć nauki do czynienia zła.

Jest tu też jakaś frustracja, że ktoś śmiałby opanować przeciwko rozwiązaniom technologicznym, które zagrażają moralności (tu: chrześcijańskiej głównie). Trauma chrześcijańskiej wspólnoty. 

Nie bierze pod uwagę dążenia człowieka do destrukcji. Zwalnia ona naukowców z obaw, czy naukę należy ograniczać. 

Zaślepienie postępem. Skupienie na teraźniejszości, na teraz. Ogólnie tak mamy jako ludzkość, że nasza perspektywa jest skupiona na teraźniejszości. Futuryzm zawsze przekształca teraźniejszość. Wierzono, że pewne rzeczy/utopie będą korzystać z dobrostanu. Tym bardziej ich boli, gdy po 20 latach tworzenia i życia takimi konwencjami, ciągłą pracą nad zmianami, nadal nic się nie zmienia. Idealizm.

Człowiek a jego środowisko. Środowisko kształtuje nas jako społeczności i jednostki. 

Indie jako niewolnicze, zachód/Europa fajniusia. 

Jest tu jakaś racjonalizacja okrutna: kastowość jest bardziej naturalna w klimacie ciepłym, bo mniej trzeba się starać o uprawę/pokarm, więc rodzi się więcej dzieci, więc jest dużo ludzi. 

Klimat wyznacza styl bycia, bycie społeczeństwa. My Europejczycy przy odpowiednim umiarkowaniu można osiągnąć doskonałość (klimat = kultura). Brak założenia, że chłopi to także niewolnicy; bliżej im do tego obrazu z Obrazka z lat głodowych. 

Sienkiewicz w młodzieńczych czasach zwolennikiem reform i postępu. Jednak inne drogi tendencyjności: bycie dobrym vs bycie złym, dobry wygrywa. Odstaje od tego Nikt nie jest prorokiem między swymi, gdzie Wilk budzi ferment, nie jest uznany za równorzędnego, ironiczność jest tu pojawia. 

Gazeta Polska (?) - rozszerzanie się czytelnictwa, niższy poziom, pozytywiście nie dostrzegają tego, ale mają wpływ na życie społeczeństwa.

Wilk burzy porządek. Jest wykształcony i ma swoje racje, które nie podoba się reszcie ziemiaństwa. Chcą żyć jak żyją. Mówi o nich źle w prasie (?), więc ludzie się wkurwiają na niego. Jednocześnie nie można mu zarzucić kłamstwa, więc argumenty wiążą się z tym, co można powiedzieć, napisać i opublikować. Niegodne jest pokazywanie błędów starszych. Co daje komuś prawo do mówienia prawdy? Kto może zajmować stanowisko? Ziemiaństwo po powstaniu styczniowym budzi się w świecie, bo nie ma już tak silnej kontroli w sprawach, które stanowią dla nich zagrożenie. "Tygodnik Ilustrowany" ma swojego cenzora - nie pozwala na natrafienie na coś, co zmusiłoby go do zweryfikowania swoich poglądów; to bezpieczna przestrzeń, periodyk, w którym publikuje Orzeszkowa swój tekst, nie jest bezpieczny, są tam różne poglądy, nieraz kontrowersyjne. 

Dynamika epoki.