SARMATYZM
Czym jest sarmatyzm?
W oświeceniu słowo "sarmatyzm" w publicystyce ma negatywny wydźwięk. Jest przedstawiany jako typ kultury przeciwstawny postawom oświeconych ludzi - tych, otwartych na zmiany, reformę państwa i oświaty. Ta wizja rozpowszechniana przez publicystów i komediopisarzy do dziś wydaje swoje echa.
Praca T. Mańkowskiego Genealogia sarmatyzmu - książka przełomowa; bezstronne spojrzenie na to, czym jest sarmatyzm. Sarmatyzm był sposobem wyjaśnienia dawnych Polaków podobnym do tego jak wyjaśniano sobie historię w wielu państwach europejskich w początkach epoki nowożytnej. Sarmatyzm zakłada, że pochodzimy od rodu mężnych, oddanych religii i szarmanckich wobec kobiet Sarmatów. Chciano wykazać to pochodzenie. Mańkowski zauważył, że przez humanizm renesansowy i wagi kultury starożytnej wzrasta zainteresowanie przeszłością - zwłaszcza tą tkwiącą w antyku; poszukiwano swoich korzeni w starożytności. Sarmatyzm jest efektem wzmożonego zainteresowania rodową przeszłością oraz sposobem wyjaśnienia miejsca Polski w Europie, który pozwalał na pozbycie się kompleksów z powodu krótszej historii.
Sarmatyzm może być opisywany jako ideologia i styl życia dawnej szlachty polskiej. Zwyczajne i codzienne zachowania także były zależne od sarmatyzmu.
Sarmatyzm to wyraz polskich kompleksów i zaściankowości - myślenie życzeniowe o własnej potędze; tak się mówi. Borowski się z tym nie zgadza (Powrót Europy). Wg niego sarmatyzm buduje przynależność do ogólnokontynentalnej kultury przy jednoczesnym zachowaniu swej odrębności, np. poprzez akcentowanie swojego północnego charakteru, orientalnego smaku. Sarmatyzm to próba usytuowania Polski w Europie tak, aby oddać jej to, co jej zawdzięczamy (związki z kulturą antyczną i chrześcijańska wiara) oraz nie zapomnieć o własnych osiągnięciach.
Podkreślanie, że nie jesteśmy Azjatami - oddzielanie sarmacji europejskiej od sarmacji azjatyckiej.
Sarmatyzm wiąże się ściśle z preferowaniem świętej triady, jaką były: Rzeczpospolita - złota wolność - wiara religijna. Był to fundament tożsamości sarmatów.
Sarmacka moda w stroju i tworzeniu na zamówienie portretów - moda sarmacka dociera do Czech, na Węgry oraz oddziałuje na wschód od Rzeczpospolitej. Szlachta z okolicznych krajów wzoruje się na polskiej szlachcie. Sarmatyzm to ważny nurt w środkowo-wschodniej Europie.
T. Chrzanowski (Wędrówki po Sarmacji europejskiej) - sarmatyzm to mit kultury polskiej. W micie tym tkwi wielki potencjał; co innego wydobywali z niego przodkowie, co innego jest istotne dla współczesnych Polaków i to niezależnie od tego, czy się od niego odgradzamy czy z nim zgadzamy.
Złota wolność traktowana jako negatywny fragment dziedzictwa staropolskiego, który jest odpowiedzialny za przyszły upadek.
Złota wolność od broszurki Złota wolność koronna S. Witkowskiego. Złota, ponieważ w folklorze staropolskim obdarzenie przedmiotu złotem nobilituje ją; zwraca uwagę na jej wyjątkowy charakter. Złota wolność koronna nie jest darem otrzymanym od niebios przy tym; to efekt okupionego krwią trudu przeszłych pokoleń szlachty, to zdobycz, a nie dar.
Nawet ci, którzy widzieli jej wady, nie potrafili się z nią rozstać, np. Łukasz Opaliński uchwycił rozmowę plebana z ziemianinem, gdzie wyraża opinię, że większą stratą byłoby ograniczenie wolności, niż rezygnacja z niej. Odstąpienie od niej może być drogą do tyranii i stosowania postaw zaprezentowanych w Księciu. Złota wolność daje możliwość kontroli nad władzą, gdy król posuwa się za daleko i nie liczy się z wolą jego ludu.
A. M. Fredro (Scriptorum) - apologia złotej wolności szlacheckiej. Jeśli ustawy parlamentarne muszą być podejmowane jednomyślnie, to ta sytuacja wymusza konieczność przedyskutowania przekładanych sejmowi projektów. Złota wolność ma służyć, aby w sytuacji, gdy jakiś pomysł ma zaszkodzić państwu, to złota wolność pozwala na przeciwstawienie się zbiorowości posłów, którzy mogą ulec magnackim wpływom czy własnym interesom. Złota wolność to nie jest rozwiązanie dla awanturników, tylko rozwiązanie pozwalające na upomnienie się o dobro publiczne.
Szlachecka megalomania.
Zawłaszczenie przestrzeni kościoła, by pokazać bogactwo rodu Załuskich.
Kaplica Myszkowskich też śliczna i bogata. Podkreślenie świetności i osiągnięć rodu już za czasu ziemskiego żywota.
Portret trumienny - jedna z najbardziej charakterystycznych cech sztuki sarmatyzmu. Portrety umieszczano w nogach trumny. Zmarły patrzył na zgromadzonych w kościele żałobników. Realizm przedstawiania postaci graniczył z weryzmem lub naturalizmem; postaci nie były retuszowane przez artystów. Ugruntowanie stanowego samozadowolenia poprzez te portrety. Magnateria sięgała również po tę konwencję. Tło srebrne lub złote tło (rzadziej czarne) - symbol cnotliwego i nienagannego życia.
Romantyczny sarmatyzm A. Waśko - romantyzm przynosi zachwyt sarmackimi formami. Romantyczni pisarze nawiązują do sarmackich dzienników, pieśni, utworów, listów. Romantyczni stylizatorzy lubią sarmatyzm. Powrót do sarmackiej przeszłości - przedstawienie sarmackiego uniwersum jako ostoję polskości, która powinna być otoczona kultem. Kult sarmackiej przeszłości widoczny jest w Pamiątkach Soplicy lub w Panu Tadeuszu - autor publikacji traktuje te dzieła jako teksty budujące podstawy nurtu neosarmackiego.
Wystawa Polaków portret własny - renesans zainteresowań portretem sarmackim w skali makro. Za tą wystawą poszły kolejne. Kolejna ekspozycja Duma i wolność. Obraz szlachty w dumie baroku, gdzie znowu skupiamy się na portretach. Kolejna wystawa Szlacheckie dziedzictwo czy piekielny spadek, który wskazuje na ideowe podobieństwo między sarmatą, Piłsudskim oraz Wałęsą.
Sarmatyzm rzadko łączony jest z postawą racjonalną we współczesnych interpretacjach.