TL 17.10.2023

 Roman Ingarden

Dzieło sztuki to przedmiot intencjonalny. Rodzi się w intencjach artysty i zostaje utrwalone w materii (kamień, barwy, drewno, dźwięki, język).

Dzieło to:

• twór warstwowo-fazowy (brzmienia, sensy zdaniowe, przedmioty przedstawione i wyglądy)
• twór schematyczny i potencjalny (konkretyzacja i miejsca niedookreślenia)

Fazowość - założenie, że dzieło literackie istnieje w czasie. Żeby poznać dzieło literackie musimy przez nie przechodzić faza po fazie (głoska po głosce, wyraz po wyrazie, zdanie po zdaniu). Poświęcamy mu czas, żeby czytać po kolei. Nie możemy tego zrobić momentalnie, czyli w jednym momencie. Momentalny kontakt nawiązujemy z dziełami sztuki, które widzimy całe na raz - głównie dziełami plastycznymi.

Pierwszą warstwą są brzmienia, z tego budujemy sensy zdaniowe i ich zestawienia, a na ich podstawie warstwa przedmiotu przedstawionego, aż na końcu są z nich wyglądy.

Język jest ziarnisty; jego cechą jest ziarnistość (jedno słowo = jedno znaczenie).

Rzeczywistość ma to do siebie, że ma nieskończenie wiele różnych cech. Na przykład może być wiele odcieni niebieskiego; możemy zawęzić do jasnoniebieskiego, ale nadal jest wiele. Zawsze, nieważne jak nie będziemy próbowali skonkretyzować zostanie jakaś luka, czyli miejsce niedopowiedzenia - miejsce, gdzie sobie sami dopowiadamy. Ingarden przyrównuje je do dziur w serze.

Czym innym są braki informacyjne jako miejsce niedopowiedzenia lub przemilczenia, a czym innym niedookreślenia. Te pierwsze są świadomie wprowadzone przez autora, a niedookreślenia są od niego niezależne.

Niedookreślenia sprawiają, że dzieło to twór schematyczny. Oznacza to, że staramy się sobie przedstawić, wyobrazić scenę, przestrzeń, postać, cokolwiek, co dzieło buduje, żeby wypełnić miejsca niedookreślenia - ten proces to konkretyzacja.

Konkretyzacja musi być zgodna ze wskazówkami, które autor pozostawia w dziele. Konkretyzacja to warunek poznania dzieła literackiego.

Zdania w dziele literackim to quasi sądy - odnosi się tu do pojęcia prawdy i jaką rzeczywistość tworzy dzieło.

Niby-sądy kreują intencjonalne przedmioty, wyglądy i stany rzeczy oraz sytuacji.

Sąd w logice orzeka o rzeczywistości. Podlegają weryfikacji w kategoriach prawdy lub fałszu.

Quasi-sądy nie odnoszą się do świata realnego i wobec tego nie mogą być weryfikowane w kategoriach prawdy i fałszu. Zadaniem dzieła lit. nie jest głoszenie prawdy o rzeczywistości, lecz odsłanianie tzw. jakości metafizycznych - wartości, które w postaci czystej może ukazać tylko sztuka.

Dzieło literackie ma nie być prawdziwe, ale estetyczne.

Dzieło literackie charakteryzuje tzw. przeżycie estetyczne nie jako moment, ale wielofazowy proces.

• emocja wstępna - wzruszenie wyrywające nas z codzienności, potoczności
• wygaszenie normalnego naturalnego obcowania ze światem
• zastąpienie go przeżyciem estetycznym, które prowadzi do powstania nowego estetycznego przedmiotu.

PO INGARDENIE

Znaczenie Romana Ingardena

• tektoniczna koncepcja dzieła literackiego (warstwy, poziomy, hierarchiczność)
• dzieła jako twór immanentny i autonomiczny (ontologia - samo przez się)
• "ingardenologia" jako inspiracja dla koncepcji strukturalistycznych

Ferdynard de Saussure Kurs językoznawstwa ogólnego - 1916 (po śmierci)

Synchroniczny i diachroniczny sposób badania języka.

Przed de Saussurem językoznawstwo było diachroniczne, czyli badano zmiany jakie zachodziły na przestrzeni wieków (obecnie: językoznawstwo historyczne).

de Saussure uznaje, że należy badać język jako system (synchroniczny sposób).

Signifie i signifiant

|                        |

Znaczone    i    znaczące (forma znaku)

(pojęcie,

które oznacza)

Kod językowy

Arbitralność znaków językowych - relacja między pojęciem a znakiem jest czysto umowna, jest arbitralna. Arbitralność wraz z poznaniem kodu. Jest to wynik umowy społecznej.

Langue (kod, system) a parole (pojedyncza wypowiedź)

Język a wypowiedź

System nie ujawnia się w całości. Ujawnia się poprzez pojedyncze wypowiedzi . (Langue ujawnia się poprzez parole). Nigdy w jednej wypowiedzi nie bierzemy wszystkiego, co jest w języku.

Język to system autonomiczny niezależny od rzeczywistości zewnętrznej (antyreferencjalność).

Znaczenie znaku językowego wynika z jego miejsca w strukturze (relacyjność), a nie z jego właściwości.

Żeby wyrażać swoje myśli i komunikować się, trzeba opanować SYSTEM JĘZYKA (langue).

Wypowiedź jednostkowa (parole) i jego pochodna systemu (langue):

Elementy langue znaczą nie same w sobie, ale poprzez różnicę (widać to najlepiej na poziomie fonetyki; tom-dom) – dźwięki znaczą poprzez opozycję zdolną do wytworzenia znaczenia, gdyż istnieją także opozycje nie wyznaczające znaczenia, np. n tylno- i przedniojęzykowe. De Saussurera nie interesują pozajęzykowe konteksty.

Badania języka jako systemu wymaga podejścia synchronicznego – jego historyczny rozwój to w istocie następowanie po sobie rozmaitych systemów językowych.

Wypowiedź jednostkowa (parole) jest pochodną systemu (langue).

Teoria znaku (de Saussure)

·       Znak językowy łączy nie rzecz i nazwa, ale POJĘCIE i OBRAZ AKUSTYCZNY, czyli odpowiednio: ELEMENT ZNACZONY (signifie) i ZNACZĄCY (signifiant)

 

Koncepcja znaku wg CHARLESA PEIRCE’A

Def. Znaku – coś co pod jakimś względem lub w jakiejś roli reprezentuje wobec kogoś coś innego.

Znak był dla Peirce’a strukturą triadyczną, relacją trzech elementów:

1.     Środka przekazu (reprezentanta) – każde zjawisko o relacji empirycznym czy zmysłowym (gest, napis, mina)

2.     Przedmiotu (referenta) – do którego odnosi się dany znak (realne, urojenia, utopie…)

3.     Znaczenia znaku (interpretanta) – tj. treść znaku, jego znaczenie.

 

Typologia znaków wg Peirce’a

Oznaki - znaki wiążące się ze swoimi przedmiotami bezpośrednio i przyczynowo. 

Ikony - relacja podobieństwa.

Symbole - znaki powiązane ze swoimi przedmiotami (treściami) jedynie przez konwencję.

FORMALIŚCI ROSYJSCY

W 1915 r. powstaje w Moskwie z inicjatywy Romana Jakobsona moskiewskie Koło Lingwistyczne;

OPOJAZ (Towarzystwo Badania Teorii Języka Poetyckiego) powstaje w 1916 r. w Petersburgu;

Metoda formalna - badanie tekstów literackich metodami lingwistycznymi.

Formalizm

Nowjp 17.10.2023

 forma homonimiczna

FORMA MIĘDZYPARADYGMATYCZNA (łączy różne paradygmaty)

mamy

• od mieć (1 os. l. mn.)
• od mama (dopełniacz)

kurzą

• od kurzyć (3 os. l mn. cz. teraźn.)
• od kurzy (biernik lub narzędnik w l.poj. r. ż.)

FORMA WEWNĄTRZPARADYGMATYCZNA - SYNKRETYZMY

dom

• mianownik = biernik l. poj.
• dopełniacz = miejscownik l.poj
• mianownik = biernik = wołaczl. mn.

dom   

M. dom                        domy

D. domu                        domów

C. domowi                    domom

B. dom                            domy

N. domem                        domami

Msc. domu                      domach

W. domu                          domy

Supletywizm - formy odmienne od danego wyrazu wyglądają zupełnie lub w jakimś stopniu inaczej, a te zmiany nie mogą być tłumaczone w wyniku alternacji, np.

• iść - szedł
• spać - śpi
• duż|y - więk|szy
• dobry - lepszy
• ciąć - tnę

Mają różne tematy - tematy są z różnych rdzeni.

• tydzień - tygodnie - SUPLETYWIZM CZĘŚCIOWY

Tematy fleksyjne w formach - są supletywne czy jest alternacja?

  tf  kf    tf  kf

• od|a - ód|Ø - alternacja
• łz|a - łez|Ø - alternacja

Podział na temat i końcówkę fleksyjną - analiza fleksyjna. Można ją zrobić tylko w wyrazach fleksyjnych.

AF = TF - KF

dyni|a

M. dyńa

D. dyńi

C. dyńi

B. dyńę

N. dyńą

Msc. dyńi

W. dyńo

piosenk|a

i

idący - idonc|y

a   

PÓJŚĆ NIE PODZIELIMY

kość|Ø

kość|i

kość|ax

zabaf|Ø

zabav|y

zabav|ami

paf|

pavi|e

pavi|em

Temat rzeczownika w innym przypadku kończy się na miękką głoskę, chociaż w mianowniku jest twardą. Przez to że temat z mianownika często ulega przekształceniom, do określania, czy rzeczownik jest miękkotematowy czy twardotematowy sprawdzamy na dopełniaczu.

zvież|ę

zvień|ca

zviężent|a

zviężont|Ø

grupa rzeczowników r. n. zakończonych na ę zwykle wymusza rozszerzenie tematu

domińikańin|Ø

domińikań|e

deklinacja - odmiana przez przypadki (?)

koniugacja - odmiana przez osoby

FLEKSJA IMIENNA

dlaczego imienna?

imię kiedyś znaczyło nazwę, a nazwa to był rzeczownik, a więc fleksja imienna mówi o częściach, które się deklinują

W pełni synkretyczne, formalnie nieodmienne - whisky, liceum

Nie ma słowa w języku polskim, gdzie mianownik kończy się na ą, więc nie odmieniamy

Auchan gdy czytamy jako oszą

Decathlon odmieniamy

Odmiana wyrazów obcego pochodzenia zależy od tego, czy nam się kojarzy z jakimiś innymi słowami.

Kategorie gramatyczne

• fleksyjne - ze względu na nie się odmieniają
• klasyfikujące - ze względu na nie można je klasyfikować (dzielić na podgrupy)

KATEGORIE IMIENNE

• PRZYPADEK
• LICZBA
• RODZAJ
• STOPIEŃ
• DEPRECJATYWNOŚĆ

Kategoria PRZYPADKA:

• dotyczy rzeczowników, przymiotników, liczebników, zaimków rzeczownych, przymiotnych i liczebnych, gerundiów
• funkcja prymarnie składniowa - wskazuje związki składniowe w zdaniu
• funkcja sekundarnie semantyczna - role semantyczne form przypadkowych (wykonawca czynności, celownik nieszczęścia)
• wołacz to wyjątek; jest poza związkami składniowymi

Kategoria LICZBY

• kategoria fleksyjna rzeczowników, czasowników, przymiotników, zaimków przymiotnych, imiesłowów przymiotnikowych, wybranych gerundiów
• pełni funkcję składniową i jest syntaktycznie uzależniania (dostosuje się do do formy rzeczownika)
• liczba rzeczownika pełni funkcję prymarnie semantyczną -> informacja o liczebności zbioru
• pluraria (występuje tylko w l. mn.) i singularia (między l.poj. a l.mn. zmienia się znaczenie) tantum
• pluralis maiestaticus (my, król), pluralis modestiae?????

Celownik l.poj. i celownik l.mn.

z Kultury języka polskiego?????????

nowjp 9 rozdz. bańko

 Kategorie gramatyczne

1. fleksyjne - ze względu na które leksemy danej części mowy się odmieniają (rodzaj u przymiotników)
2. klasyfikujące - ze względu na które można klasyfikować leksemy (rodzaj u rzeczowników)

LUB

1. prymarnie składniowe (przypadek u rzeczownika bo od niego zależy czy to podmiot, dopełnienie)
2. prymarnie semantyczne (liczba u rzeczownika)

Kategorie o funkcjach składniowych prymarnych lub sekundarnych

1. syntaktycznie uzależniane
2. syntaktycznie uzależniajace

Przymiotniki jakościowe - te normalne

Przymiotniki relacyjne - te nieodmienne

Przymiotniki nierelatywne - oznaczające cechę niezależną od normy, np. biały

Przymiotniki relatywne - oznaczające cechę zależną od normy, np. duży, stary. 

TK 16.10.2023

 Kultura a cywilizacja

Antropologia jest nauką o człowieku, ale jej rozwinięcie w każdym z działów antropologii jest inne. Jeden z aspektów to aspekt kulturowy. Kultura to słowo-klucz.

Czy długopis to część kultury?

Tak. Musiała się zrodzić idea, żebyśmy mogli to stworzyć. Jest to wynik ludzkiego myślenia.

To, co ideowe i to, co materialne jest częścią kultury.

Kalendarz - natura ogólnie jest tam sobie, ale też to stworzyliśmy na podstawie natury, więc to też część kultury, bo mamy wkład w jego stworzenie.

Banany - są częścią natury, ale ich import czy eksport są już kulturowe.

Edward Burnett Tylor - kultura to religia, wierzenia, sztuka itd.

Pojęcie kultury od obszaru rolnictwa (kultura agri - kultura roli).

Pojęcie cywilizacji z kategorii administracyjnych (civilis - społeczny, obywatelski).

2 główne nurty badań kultury

1. badanie innych kultur - poza Europą lub poza społeczeństwem badacza.
2. badanie odmienności świata lokalnego, czyli kultury ludowej/chłopskiej/ludoznawczej (ludoznawstwo, etnologia)

Powody koncentracji antropologii na kulturach pierwotnych, przedpiśmiennych

• niewielki obszar badawczy - jednostki stanowią małe, samowystarczalne wspólnoty żyjące na niewielkiej przestrzeni (wygoda badań)
• różnorodność kultur skupionych na niewielkim terytorium, np. Nowa Gwinea
• przejrzysta organizacja kultur
• obecność zjawisk niespotykanych w obrębie cywilizacji zachodniej
• autentyczność i zróżnicowanie instytucjonalne kultur - wynika z izolacji, ekspansja i wpływ kultury zachodniej powoduje zanikanie tej autentyczności

Kultura nas odróżnia od zwierząt. To opanowywanie natury, abyśmy mogli lepiej funkcjonować.

Jean Maritain - kultura ma szerszy zakres i odnosi się do życia rozumnego i ---------

Robert Melver - rozróżnia k. symboliczną (sztuka, wiedza, religia, zabawa)

Philip Bagby - mocno oddzielił kulturę i cywilizację; cywilizacja to miasta, a kultura to wieś

Oswald Spengler - przez pryzmat losu wartości duchowych; nie ma ludzkości i cywilizacji, są tylko kultury rozumiane jako ograniczone, niezależne i niepowiązane ze sobą całości

8 wielkich kultur - dramy o to jakie i dlaczego takie

• babilońska
• egipska
• chińska
• hinduska
• meksykańska
• antyczna
• zachodnioeuropejska
• rosyjska

Wg spenglera cykl życiowy kultury (naebany jakiś dziwak)

• narodziny - duch ożywia kulturę
• rozkwit - realizacja ducha kultury
• śmierć - schyłek, przejście, degeneracja w cywilizacje (kultura bez duszy)

Arnold Joseph Toynbee - wyszedł od zdefiniowania cywilizacji - najmniejsza, samotłumacząca się jednostka badań historycznych

mapa kulturalna świata ze względu na religię

Szkoła Annales - grupa franc. historyków, skupiona na społecznym uwiklaniu życia kulturalnego, nowa koncepcja zerwania z tradycyjną historią wydarzeniową (bez myślenia on kontekście), nacisk na historię społeczną i gospodarczą.

Założenia teorii społecznej Szkoły Annales - krytyka generalizującej filozofii historii we wszystkich postaciach

• założenie wszechzwiązku badanych przez nauki społeczne zjawisk - zrozumienie któregokolwiek z nich wymaga zbadania, w jaki sposób jest powiązane z innymi
• założenie o przyczynowości historycznej - nie można przypisać jakiejkolwiek jednej kategorii zjawisk roli zmiennej niezależnej
• zagadnienie psychologii historycznej - zakwestionowanie wyobrażenia natury ludzkiej jako stałej i nie podlegającej żadnym zmianom; istniejemy w czasie, jego sposoby myślenia i zachowania są związane z całokształtem zmieniających się warunków
• pod powierzchnią jednorazowych wydarzeń historycznych muszą się kryć stałe struktury - musimy się do tych trwałych struktur odnieść, aby zrozumieć rzeczywistość w wymiarze historycznym
• istnienie twałych struktur wyznacza 3 pięytra analizy
• ulotne wydarzenia (daty)
• koniunktury, które są bardziej przewidywalne niż zmienne
• związek przeszłości z teraźniejszością
• interdyscyplinarność nauk o człowieku
• historia globalna wywodzi poza wydarzenia polityczno-gospodarcze

Cywilizacja była ważniejsza niż kultura. Nie ma ogólnego prawa rozwoju cywilizacji. Jest to proces, ciągle ewoluuje.

Norbert Elias

"Figuracyjna" socjologia eliasa - socjologa to nauka dynamiczna, której przedmiotem jest proces społeczny i nieustanny ciąg regularnych zmian, bedących niezamierzonych działań lufzkich. Cywylizacja to proces.

Habitus - wyuczona, druga natura, cechy ludzkie nabywane w trakcie socjalizacji i modyfikujące przejawianie się cech wrodzonych.

Figuracja - metofora tańca zbiorowych - dostosowywanie się do partnerów i zgodności z ustalonymi wcześniej regułami, tworzymy jakiś system połączony ze sobą.

Społeczno-regulacyjna teoria kultury

2 sfery kultury

1. techniczno-użytkowa - utożsamiana wcześniej z cywilizacją, nie musi być respektowana przez wszystkich
2. symboliczna - większość lub wszyscy muszą uznawać działania kulturowe, np. obyczaje, naukę i komunikację językową.

Podział kultury ze względu na wartości

1. wartości uchwytne praktycznie

• sfera techniczno-użytkowa
• symboliczna (komunikacyjna sfera kultury, obyczaj, język, sztuka)

2. wartości ostateczne

1. Jak oceniasz materiał ilustracyjny filmu i sposób prowadzenia narracji?

dużo uproszczen narracyjnych, obrazowanie, przejaskrawienie, mocna krytyka

1. Czy film ma wartość poznawczą - czy fakty naukowe są tam?
2. Idoktrynacjai i treści propagandowe czy bezstronność i obiektywność naukowa - jakie są dążenia? Jak się przejawiają?

no zaczyna się od stwierdzenia, że jest NIEPOKOJĄCO I JEZU CO SIĘ DZIEJE Z TYM ŚWIATEM, CYWILIZACJA NIE PRZETRWA XXI WIEKU O NIEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE

1. Czy są eksperci z omawianych dziedzin?

jakiś typ od książek o terrozyzmie

1. Jak rozumiane jest pojęcie cywilizacji?

Światopogląd

ang 16.10.2023

 Grammar 4B - zero and first conditionals, future time clauses

if nie może być z    will

won't

would

unless = if not

0 - zawsze prawda, zawsze coś się dzieje w efekcie czegoś

1 - coś może się zdarzyć w przyszłości w efekcie czegoś

b)

1. after if when, etc. - present simple, present continuos, present perfect
2. in the main clause - future perfect continuous, future simple, to be going to, present simple, present countinuous

e)

1. Don't buy a second-hand car unless you've checked their condition.
2. You shouldn't think of getting a tattoo if you have allergic.
3. Keep a first-aid kit in your house until you hurt youself.
4. Children shouldn't use social media until they are 13.
5. Always takie out travel insurance in case troubles (?).
6. As soon as you've received your new credit card, you should activate them.
7. Don't go walking in the mountains on your own unless you don't have anybody to walking with you.
8. If you are taking a new job abroad, be careful (?).

GRAMMAR 4B p. 139

1. I'm going to pack my suitcase before I go to bed
2. Take your phone with you in case you get lost.
3. I'll be leaving work early tomorrow unless there's a last-minute crisis.
4. Let's meet when I'm in London next week.
5. There's a  crisis! Please call me as soon as you possibly can.
6. If I'm late tomorrow, start the metting without me.
7. Lily will have packed some sandwiches in case we get hungry.
8. Dan will be playing football in the park until gets dark.
9. Lunch is ready now. Then, after we've eaeten, we could go for a walk.
10. Don't call the emergency number unless it's a real emergency.

GRAMMAR 5A p. 140

2 - hypothetical or imaginary, about present or future (if + past simple, would(n't) + infinitive)

3 - jw., but about past (if + past perfect, would(n't) have + past participle)

a)

1. wouldn't have made
2. wouldn't lend
3. would ask
4. wouldn't have had
5. were
6. had been looking
7. would enjoy
8. changed
9. had been able to
10. 'd asked

b)

1. If Luke hadn't missed the train, he wouldn't have been late for the interview.
2. Millie would have bought the top if she had had enought money.
3. If it hadn't started snowing, we would have reached the top.
4. If Rebecca didn't drink so much coffee, she wouldn't sleep badly.
5. I would drive to work if there didn't be so much traffic.
6. If Matt worked harder, he would promoted.
7. If we hadn't ran for the bus, we wouldn't have caught it.

to patronise sb - traktować kogoś protekcjonalnie

8 VIDEO LISTENING p. 43

a) she'd lost her father

1. south coast of ireland
2. math teacher
3. her older brother
4. indonesia, europe
5. 100 billion dollars
6. more popular
7. healthy and fun
8. breath and relax
9. best waves
10. hurt or even die

ADDICTIVE - uzależnienie

HLP 13.10.2023 (Ballady i romanse)

 BALLADY I ROMANSE - 1822 r. - początek polskiego romantyzmu

• ludowość
• synkretyzm rodzajowy (ballada)
• manifest romantyczny
• młodość
• rewolucja??? czy na pewno?????

W. Hamerski - Nożyk w tyglu

Pierwiosnek

Za wcześnie jest dla tego kwiatka. Ja przygląda mu się z odległej perspektywy, a kwiatek pewnie wysuwa się. Zachodzi między nimi dialog.

Wątek autobiograficzny. Ja martwi się, jak kwiatek zostanie odebrany przez przyjaciół. Pierwiosnek to pierwszy utwór w Balladach i romansach. Mickiewicz odebrał klasyczne wykształcenie w Wilnie, a Jan Śniadecki był rektorem i rozsławiał cały uniwersytet. Ideologia klasyczna zakładała normatywizm.

Kim jest narrator?

Opisuje, co się dzieje, ale nie bierze udziału w tym dialogu. Stoi obok, jest obserwatorem.

3 postacie;

Narrator - obserwuje z góry, wyciąga własne wnioski

      /                    \

Ja ------------- Kwiatek

klasyczna        nowa część

część                poetycka (romantyzująca)

______________________________________

Wplatanie ciebie do wianka?

Dodaje nową część, kwiatka do swojej biografii. Przeplata biografię z poezją.

Hamerski stwierdza, że to nie jest bez znaczenia, że to pierwszy utwór. Pokazuje jak należy odczytywać ballady i romanse. To nie jest tylko sentymentalne zbieranie kwiatków uwu owo

Mickiewicz jako artysta-linoskoczek.

• serio czy nie serio
• spór wewnętrzny
• gra z samym sobą - osoba mówiąca tomiku można być utożsamiana z Mickiewiczem
• szuka balansu, szuka odpowiedzi na pytanie, kim jest jako pisarz, jakie są jego odczucia

Romantyczność

Pierwowzór starca - Jan Śniadecki

Empiryzm, metoda empiryczna jako element starej epoki.

Manifest poetycki romantyczności.

Kontynuacja Pierwiosnka, ale bez nieśmiałości. Ja jest już siebie pewne.

Narrator początkowo jest zdystansowany, a potem coraz bardziej staje po stronie gawiedzi, ludu.

Karusia pochodzi z ludu. Manifest romantyczny wypowiada Karusia. Lud wierzy w to.

Karusia przekroczyła barierę świata duchów. Jest w innej czasoprzestrzeni. Jest dzień biały, a dla niej pieje kur - dla niej jest noc.

"Widzę, oni nie widzą" - jest w swoim świecie, w innym świecie. Skarży się, że jej źle w ludzi tłumie.

Z kogo składa się ten tłum?

Prosty lud jej wierzy, odmawia pacierze, a jej źle.

narrator - stoi ponad

/                                    \

Karusia ------------------- Starzec

romantyzm                        klasycyzm

(Karusia widzi inaczej)    (empiryzm, poznanie zmysłowe

nie widać to nie ma tego)

____________________________

Zdaje się, że widzę... Gdzie?

Przed oczyma duszy mojej - Szekspir

Wyobrazimy to sobie, widzimy coś w sobie.

Narrator - 4x osoby

1. Początek - opis, sceptyczny
2. Upadek Karusi - opis, neutralny
3. Zmawianie pacierzy - utożsamia się z wiarą ludu
4. Staje się bohaterem - wewnętrzny spór

Czucie i wiara silniej mówi do mnie

Ma dwie alternatywy i jakby nadal się wahał.

Był romantykiem czy nie? Był w fazie przełomu.

Schlegel - artysta pisze jedną powieść przez całe życie i jest to biografia; Ballady i romanse to pierwszy rozdział romantycznej tej pisarskiej biografii. Są one bardziej romantyzujące. Mickiewicz przechodzi EWOLUCJĘ. Nie ma rewolucji

Świteź

Na początku opisuje jezioro. Romantyczny krajobraz.

Dwuznaczność opisu

• tafla jeziora - dwa księżyca, podwójność, dwa porządki, odbijamy się - JA1 i JA2
• scena, jest świadomy
• zwraca uwagę na romantyczny, piękny krajobraz
• ostrzega przed romantyzmem, światem nadprzyrodzonym - ma jakąś wiedzę, lud ma na niego wpływ, radzi by wezwać księdza
• zaprasza do romantycznej krainy, jest świadom literackiej konwencji i terenu, orientuje się w tym jak należy postępować z tym co nie z tego świata
• opis kobiety-straszydła - sam wydaje się zaskoczony, że jednak coś tam jest
• sam jest przerażony, sam drży - to go przeraża i fascynuje, wie i nie wie

Romantyk naśladuje naturę, chce zbadać swój własny świat, swoje własne wnętrze, które jest jego częścią.

Następne zajęcia -> To lubię i Dziady cz. IV

LP 13.10.2023 (Zamczysko w Otranto)

 Zamczysko z Otranto - Horace Walpole

Walpole totalnie odleciał i pisał, co mu przyszło do głowy.

The Gothic Revival - gotyckie odrodzenie, moda na gotyk i motywy średniowieczne.

• skojarzenia: architektura gotycka, zamczyska, mrok, duchy
• opozycja wobec klasycyzmu

Kenneth Clark - autor klasycznej monografii o The Gothic Revival. An essay in the history of taste.

Popularyzacja:

Popularyzacja gotyckiego nastroju w XVIII w. - istnieje jakiś schemat

• mrok, szarość, ciemność, noc, tajemnica
• światło przenikające przez szyby
• witraże, katedry
• duchy, groza, masakryczne wątki, wampiry

Odkrycie Il Penseroso Miltona i podziwu dla Szekspira.

Il Pensereso - chce podziwiać gotycką katedrę, przechadzać się po niej.

Gothic Revival zwany też jest Victorian Gothic oraz neoGothic.

Upowszechnia się historyczna wiedza, która prowadzi do historycznych wątków w literaturze romantyzmu, poszukiwaniem swojej historii.

Dzięki Walpole'owi i Zamczyska w Otranto słowo gotycyzm przenika do historii literatury jako nazwa rodzaju fikcji literackiej, charakteryzująca się specyficzną konwencją (podobną do Il Penseroso).

Prześmiewczy przepis z XIX w. -> zamiast domu zamek, zamiast niechętnego spojrzenia morderstwo, zamiast

Walpole był hrabią. Początkowo opublikował anonimowo. Na stronie tytułowej zaznaczył, że jest to tłumaczenie z włoskiego, bo obawiał się odbioru oraz dla klimaciku, że to jakiś zaginiony i tłumaczony tekst.

Przedmowa z II wyd. była traktowana jak manifest powieści gotyckiej.

Strawberry Hill - posiadłość Walpole'a stylizowana na zamczysko średniowieczne. Zgromadził tam ogromną bibliotekę, gdzie zdobienia imitowały gotycką architekturę.

14 lat przed napisaniem Zamczyska przekształcił ją w pierwszą neogotycką rezydencję magnacką. Było określane rezydencją-muzeum, bo podczas budowy studiował z architektami architekturę średniowieczną, by oddać jak najlepiej ten klimacik.

Rococo-gothic, bo Anglia nie miała swojego rokoko.

Walpole miał sen z zamkiem i olbrzymią ręką w zbroi. Zaczął pisać nie wiedząc o czym, na żywca. Element kreacji być może.

Impulsem do napisania był głód nadzwyczajności - cudowności i grozy - którego wyrazem jest sen. Sugerował, że był bliski zemdlenia z wrażenia. Sen inspirowany gotycką scenerią jego posiadłości.

Pojawia się motyw olbrzyma w powieści + jest rozszerzony, bo śmierć Kondzia.

W pierwszej połowie XVIII w. gotyk w Anglii i na Kontynencie był uważany za ponury i brzydki. Kojarzył się z wiekiem ciemnoty i zabobonów, barbarzyństwem, nieokrzesania ze względu na dzikość plemion germańskich, które doprowadziły do upadku Rzymu.

Trzeba mieć gust, by zachwycać się klasyczną literaturą, a namiętność by czuć gotyk. Gotyku się doświadcza wszystkimi zmysłami wg Walpole'a.

gloomth - specyficzna, mroczna, posępna atmosfera; można było taką uzyskać za pomocą witraży.

Szyszak - motor napędowy akcji, hełm rycerski, który wielki spadł znikąd i zabił Konrada - kieruje rozwojem wypadków.

Dla ludzi XVIII w. gotycki był Osjan i Szekspir.

Architektura gotycka pojawia się w świadomości estetycznej dzięki analogiom do literatury. Łączono ruiny gotyckie i gotycką architektury z klimatem tajemniczości i melancholijną zadumą. Ruina stała się miejscem refleksji nad minionym czasem, opuszczeniem, tajemnicą, przemijaniem. Ruiny zwykle opisywano w nocy, gdy święcił księżyc, cisza ew. sowa pohukuje.

Grażyna Królikiewicz - studium o znaczeniu ruin - XVIII i XIX w. motyw echa, opowieści, głosu jako emanacji minionego lub ukrytego życia.

Chodzenie po ruinach wymusza snucia opowieści. Puste ramy okien witrażowych to dla nich przestrzeń.

Caspar David Friedrich, Marzyciel, ok. 1835.

Zachód słońca - przemijanie, kres czegoś

Natura a kultura, upadek kultury, natura przetrwała, znaczenie natury. Roślinność zawłaszcza ruiny, kulturę.

Marzyciel - ostrołuk wyznacza marzenie, witraż którego nie ma, rama opowieści.

Dlaczego Walpole nazwał swoją powieść gotycką?

• rekwizyty charakterystyczny dla wieków średnich: lochy, zamek
• gothic ages - czasy niesamowite, cudowne, straszliwe -> dziwność, groza, elementy nadprzyrodzone
• tworzy nowy gatunek fikcji

Gothic łączony z kategoriami związanymi z rozkładem, rozsypywaniem, próchnieniem - moulder (?).

Gotyk w Polsce -> bardziej w architekturze, powstawały gothica ogrodowe, fasady, zdobienia.

Gotyk był w dramacie, powieści, poezji, architekturze, sztuce zdobienia ozdobów, sztuki piekne.

Moda na kolekcjonowanie staroci.

Trubaduryzm francuski - jasne, sielankowe, radosne oblicze, turnieje rycerskie, damy serca, takie rzeczy.

Powieść gotycka nazywana romansem grozy

• wątki romansowe - Teodor x Matylda, Manfred x Izabela, Teodor x Izabela, Fryderyk x Matylda,
• wątki grozy - zbrodnie

3 odmiany powieści gotyckiej

1. historyczna - Zamczysko w Otranto
2. sentymentalna Ann. Radcliffe
3. romans grozy - Mnich. Romans grozy

Wyznaczniki gotyckości

• atmosfera - elementy ruiny, rozkładu, rozpadu -> zniszczony zamek
• zainteresowanie przeszłością
• tajemnica - celem czytelnika jest rozwikłanie zagadki
• zbrodnia
• schemat bohaterów - dobrzy i źli (gotycki łotr i niewinna dziewczyna)
• udział duchów i zjaw -> szyszak, przodek Manfreda z obrazu, Alonzo Dobry, olbrzym,
• przepowiednia
• intrygi
• element boski, Kościół, mnisi -> ingerencja sił boskich, porządek boski
• melancholia
• malownicze ruiny
• posępne zamki
• mroczne pejzaże
• nieskończoność
• wzniosłość