Struktury normy i typy norm językowych.
Norma językowa jest elastyczna, zmienia się w czasie; ma kilka poziomów (co jest wzorcowe, poprawne, co najmniej dopuszczalne) - jest wewnętrznie zróżnicowana. Nie jest tylko wariantywna, bo wówczas użytkownik musiałby ciągle wybierać między wariantami - są jakieś trzony, jednostki jednokształtne in. inwariantne (nie mające wariantów, np. dom, dobry, piękny).
Jednostki wariantywne można podzielić na typy:
- fakultatywne (alternatywne) - takie, które można dowolnie wymieniać w kontekście; niezróżnicowane funkcjonalnie i semantycznie, np. końcówki fleksyjne; poranku-poranka, filolodzy-filologowie (nacechowanie: filologowie są uczeni), będę spać vs będę spał, leksykalne szybko vs prędko, dublety leksykalne (synonimy absolutne) językoznawstwo vs lingwistyka, składniowy vs syntaktyczny.
- recesywne - takie, które ustępują, pozostałości dawnego systemu, które zanikają, są nacechowane chronologiczne, dawne, np. forma dopełniacza l. mn. z końcówką -ów (pisarzów vs pisarzy), dopełniacz cząstkowy (dopić czegoś vs dopić coś), leksykalny (kajet vs zeszyt, inkaust vs atrament)
- ekspansywne (innowacyjne) - takie, które przedostają się do normy z uzusu, np. zapożyczenia właściwe (dedykowany dla włosów jako przeznaczony (anglosemantyzm) vs dedykowany komuś), feminatywy
Warianty obligatoryjne to takie, których nie można wymieniać dowolnie w kontekście, np. synonimy kontekstowe (kary koń i czarne włosy), nacechowane stylistycznie (dziewczyna vs laska).
Formant -ka u Jadackiej, że nie korzysta się go z 3 argumentów (stylistycznych, fonetycznych i XXX).
Typy norm:
- Norma realna - nie jest spisana w postaci nakazów i zakazów, jest przyswajana spontanicznie, nie ma odwołań do wiedzy językowej, jest bliska uzusowi (społecznemu zwyczajowi językowemu), polega na intuicyjnym naśladowaniu osób uchodzących za autorytety językowe,
- Norma skodyfikowana - jest ujęta w przepisy, zasady, odwołuje się do tradycji językowej i wiedzy językoznawczej, została spisana w słownikach poprawnościowych (ortopeicznych) oraz uchwał i ustaw Rady Języka Polskiego (np. ustawa o języku polskim), jest bardziej restrykcyjna,
- Normy cząstkowe:
- Gramatyczna norma - zamknięta (ma określone kategorie gramatyczne i są one stałe; chociaż ostatnio powoli wprowadza się nowe formy gramatyczne - próba utworzenia neutrum innego niż r. nijaki), powolne zmiany
- Składniowa norma - łączliwość składniowa wyrazów
- Fleksyjna norma - według niej są odmieniane
- Słowotwórcza norma - tworzenie wyrazów pochodnych
- Leksykalna norma - otwarta (można wprowadzać nowe jednostki), dynamiczny rozwój
- Fonetyczna norma
- Ortograficzna norma
- Interpunkcyjna norma
- Stylistyczna norma
Poziomy normy
- Norma wzorcowa - obowiązuje w oficjalnych sytuacjach komunikacyjnych (debaty publiczne, wystąpienia publiczne, kiedy rozmawiamy z osobą postawioną wyżej w hierarchii, nauczyciel uczeń, przełożony i pracownik, ksiądz i wierni, lekarz i pacjent), jest bardziej restrykcyjna i rygorystyczna
- Norma użytkowa (potoczna) - obowiązuje w sytuacjach nieoficjalnych (rodzinno-przyjacielsko-towarzyskie, w windzie, może przejść z oficjalnej do nieoficjalnej gdy zapoczątkuje to osoba wyżej w hierarchii)
- Potoczna ogólna -
- Regionalna -
- Profesjonalna (zawodowa) -
Norma wzorcowa vs norma potoczna ogólna
ośmioro kociąt vs osiem kociąt (tylko do nazw istot młodych!)
zepsuć vs rozwalić
ręka vs łapa
pieniądze vs kasa
szukać informacji w Internecie vs googlować
Norma wzorcowa vs norma potoczna regionalna
pies vs kejter
na dwór vs na pole
tramwaj vs bimba
torba vs tytka
zamknąć na klucz vs zakluczyć
dużo ludzi vs wuchta wiary
Norma wzorcowa vs norma profesjonalna
Zając vs gag
badanie poziomu cukru vs badanie na cukier
zrezygnować z wyścigu/nie móc kontynuować wyścigu vs być poza wyścigiem
godziny pracy vs robocze godziny
fiolka vs zlewka, probówka itd.
test na początku zajęć vs wejściówka
książka wydana w serii Biblioteki Narodowej vs BNka
urlop dziekański vs dziekanka
kolokwium vs kolos
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz